Enschede steekt honderden miljoenen in ambitieuze (bouw)projecten, maar wie controleert dit eigenlijk?

De Strategische Investeringsagenda, je hebt er vast wel eens van gehoord. En zo niet: het is niets anders dan een grote spaarpot van waaruit allerlei ambitieuze investeringen worden gedaan. Denk aan grootschalige bouwplannen zoals de Kop Boulevard en Centrumkwadraat. Maar ook cultuurhotspot Het Warenhuis, de verduurzaming van Twekkelerveld, het vernieuwen van sportaccommodaties en de realisatie van een buurthuis in Glanerbrug staan op de lijst. 

Sneller handelen

Uit het verleden is volgens het college gebleken dat het blijven investeren in de stad - ook in tijden van bezuinigingen - van essentieel belang is. Maar uit datzelfde verleden trekt het gemeentebestuur ook de conclusie dat het niet handig is als bij élke stap in zo'n proces de gemeenteraad tot in detail goedkeuring moet geven. Dat werkt vertragend en kan ervoor zorgen dat het momentum wordt gemist, zoals het aanvragen van een subsidie of het verwerven van een stuk grond.

Om snel te kunnen handelen heeft de gemeenteraad het college 'speelgeld' gegeven. Zonder tussenkomst van de raad mag er onder voorwaarden 40 miljoen euro worden geïnvesteerd in het opkopen van gronden en panden, zolang het maar noodzakelijk is voor een project op de lijst van de Strategische Investeringsagenda. En dat is in de brede zin van het woord; voor de 'herstructurering en verduurzaming' van Twekkelerveld is bijvoorbeeld de Zonkerk via het voorkeursrecht opgekocht, omdat de gemeente er een school met huiskamer voor de wijk wil realiseren.

Een flinke spaarpot

Daarnaast is de Strategische Investeringsagenda ook een spaarpot, waarin elk jaar in ieder geval 4 miljoen euro wordt gestopt. Met het geld in deze spaarpot probeert Enschede meer geld te 'maken'. In Den Haag liggen allerlei subsidies klaar voor gemeenten die versneld woningen willen bouwen. Specifieke uitkeringen worden deze subsidies genoemd. Zowel voor de Kop Boulevard, Centrumkwadraat, Eschmarkerveld, Cromhoff als Het Warenhuis is er geld van het Rijk gekregen. 

Maar tegenover deze subsidies staan wel een aantal voorwaarden. Die kunnen gaan over het aantal en/of soort te bouwen huizen en een deadline voor de afronding van het project. In veel gevallen wordt er ook 'co-financiering' verwacht. De gemeente moet dus ook zelf in de buidel tasten om een bijdrage te ontvangen, vaak een bedrag dat gelijk staat aan de hoogte van de subsidie.

Waar is de verantwoording?

Het sparen via de Strategische Investeringsagenda maakt het dus ook mogelijk dat het college allerlei subsidies kan aanvragen, zonder dat daarvoor eerst de gemeenteraad in stelling moet worden gebracht of de gevraagde cofinanciering telkens moet toekennen. Als het goed is, zit dat geld namelijk al in de spaarpot van de investeringsagenda. Als het goed is... maar wie controleert deze 'agenda' met opgeteld honderden miljoenen aan investeringen eigenlijk?

Normaal gesproken is dat de gemeenteraad. Maar hoe? Daarover was aanvankelijk weinig afgesproken. Het was raadslid Erwin Versteeg die vlak voor de verkiezingen van 2022 brede steun kreeg voor een motie waarin het college werd opgedragen om de financiële voortgang van de Investeringsagenda jaarlijks uitvoerig in kaart te brengen. Nu Versteeg na vier jaar afwezigheid is teruggekeerd als raadslid, inmiddels namens Belang van Enschede, lijkt er niets meer over van die verplichte jaarlijkse evaluatie.

In 2023 en 2024 is er nog wel een serieuze poging gedaan. In een actualisatie, voorzien van tabel, is schematisch weergegeven hoeveel geld er beschikbaar is, hoeveel er aan subsidies in de 'wachtrij' staat en hoeveel geld de gemeente dus zelf nog moet bijleggen om alle projecten op de lijst af te vinken. Maar zo'n uitgebreid overzicht ontbreekt al in de actualisatie in 2025. En in 2026 is er niet eens een verantwoording verschenen. "Vanwege het verkiezingsjaar", is de uitleg van de gemeente bij navraag.

Kritische accountant

Het college heeft zich dus niet aan de opdracht van de gemeenteraad, het publiceren een uitvoerige jaarlijkse verantwoording, gehouden. En hoewel de raad daar zelf weinig gewag van maakte, deed de accountant dat afgelopen november wél. In zijn jaarlijkse 'boardletter' zette de boekhouder niet alleen vraagtekens bij de (financiële) haalbaarheid van alle plannen in de Investeringsagenda, maar ook bij de manier waarop de gemeenteraad haar controlerende taak kan uitvoeren. Bij grote projecten is de financiële samenhang namelijk niet meer zo duidelijk, concludeert de accountant. Het advies is om dat beter in kaart te brengen.

Honderden miljoenen in beeld

1Twente heeft een poging gedaan om meer duidelijkheid te krijgen over de huidige stand van zaken. Wat is bijvoorbeeld het 'publiek tekort'? Zo wordt de geschatte totale investering van de gemeente, de provincie, het Rijk én partners (zoals woningcorporaties) genoemd. Maar de getallen blijven onduidelijk. "Dit hebben we dit jaar niet in beeld gebracht", aldus een woordvoerder van de gemeente Enschede. Wat we wel weten: er is reeds 116 miljoen euro aan voornamelijk landelijke subsidies verworven. En daar tegenover staat 220 miljoen euro aan gemeentelijk geld, waarvan zo'n 75 miljoen een eenmalige investering is en de rest over meerdere jaren wordt verspreid als kapitaalslasten (afschrijving en rente).

En... niet openlijk gecommuniceerd door de gemeente, maar wel terug te vinden in stukken van de Rijksoverheid: er staat nog een subsidieaanvraag van 79 miljoen euro 'open'. Die is afgelopen najaar door de gemeente ingediend en bedoeld voor verbetering van bereikbaarheid grootschalige woningbouwlocaties. Dit geld is onder meer bedoeld voor de autotunnel aan de Oostweg, een tunnel onder het spoor aan de Euregioweg en de opwaardering van het busstation met een ondergrondse fietsenstalling. Zoals bekend is door het toenmalige kabinet besloten om dit geld vanwege een gebrek aan budget tot nader order niet uit te keren. Wel kreeg Enschede de gevraagde 27,6 miljoen voor de investering in woningbouw.

Hoeveel is er beschikbaar?

De grote vraag is in hoeverre het geld voor het gemeentelijke deel van de Strategische Investeringsagenda al is gereserveerd. Navraag leert dat er begin dit jaar 45 miljoen euro aan gemeentelijk geld in de spaarpot zat voor eenmalige investeringen, dus dat daar in de komende jaren nog zeker 30 miljoen bij moet. Dit lijkt met het jaarlijkse spaarprogramma geen probleem te zijn. 

In het coalitieakkoord is er bovendien rekening gehouden met een extra investering van bijna 5 miljoen euro per jaar voor de ambities uit de Strategische Investeringsagenda. Daarmee lijken op het eerste oog ook (grotendeels) de jaarlijkse kosten voor afschrijving en rente gedekt te kunnen worden, zelfs als het aantal projecten op de lijst wordt uitgebreid. En dat is wel de bedoeling, omdat het college de bouwambities van grofweg duizend extra woningen per jaar wil waarmaken.

Er ontbreekt een helder overzicht

Maar zeker weten doen we het niet. En daar zit nou net het probleem. Het is op basis van de beschikbare informatie niet te zeggen of alle geldstromen die met de Strategische Investeringsagenda zijn gemoeid wel aansluiten bij de hoge verwachtingen. Het ontbreekt aan een (jaarlijks) document waarin op één oogopslag duidelijk wordt of projecten op schema lopen, hoeveel en welke subsidies er zijn uitgekeerd en tegen welke voorwaarden deze specifieke subsidies zijn verleend. En het is dus ook niet zomaar te zeggen waar er nog open eindjes zijn of deadlines naderen.

En dat is wel waar de gemeenteraad in december 2021 om heeft gevraagd. Daar komt bij dat er voor de cofinanciering van een deel van de subsidies aanspraak wordt gedaan op andere potjes dan de Strategische Investeringsagenda. Voor de eigen bijdrage bij de openstaande aanvraag van 79 miljoen euro voor bereikbaarheid wordt namelijk ook beroep gedaan op het gemeentelijke mobiliteitsfonds. De eigen bijdrage is door de gemeente al toegezegd bij de aanvraag, maar het is uit de beschikbare stukken vooralsnog onduidelijk hoe deze is opgebouwd. 

In een brief aan de raad schreef het college afgelopen najaar dat alles binnen de door de raad gestelde kaders past en dat de gemeenteraad uiteindelijk het laatste woord heeft in het wel- of niet voortzetten van een project. Maar in lijn met de constateringen van de gemeentelijke accountant is het de vraag of raadsleden wel in staat zullen zijn om al deze geldstromen in samenhang met elkaar te bekijken.