Het bondje dat er nooit kwam: hoe 'sleutelspeler' D66 buiten de Enschedese coalitie dreigt te vallen (en was er invloed van buitenaf?)

In de podcastserie Uit de Wandelgangen bespreken verslaggevers van 1Twente de formatieperikelen in Enschede. Welke partijen willen met elkaar een coalitie vormen? Waar liggen de grootste inhoudelijke uitdagingen? En welke wethouderskandidaten worden er naar voren geschoven? Met name dat laatste lijkt anno 2026 nog meer dan voorheen een cruciale rol te spelen: de 'poppetjes'. Nog voor er één concrete afspraak op papier staat, wordt al driftig gekeken en gepuzzeld voor de vorming van het 'team' van wethouders die de nog niet gemaakte afspraken moeten gaan uitvoeren.

Twee overgebleven kandidaten

Dat begon eigenlijk al in december, toen huidig wethouder Niels van den Berg zich van de vierde naar de 31ste en laatste plek van de kandidatenlijst van Burgerbelangen liet plaatsen, omdat hij door het bestuur in de pikorde achter Marc Teutelink en Barry Overink als derde wethouderskandidaat werd aangewezen. Maar ook bij D66 ging de selectie van wethouderskandidaten al ruim voor de verkiezingen van start. Tot begin februari konden kandidaten solliciteren. Volgens informatie die deze verslaggever heeft ontvangen zijn er vier cv's ingeleverd. Algemeen bekend is dat er uiteindelijk twee kandidaten overbleven - scheidend raadslid Gertjan Tillema en voormalig raadslid Martijn Braber - waarbij de keuze van de fractie op de laatste is gevallen. 

In de podcastaflevering van 10 mei vertelt Gertjan Tillema over zijn frustratie. Hij zegt aanwijzingen te hebben dat het proces rondom het kiezen van de wethouderskandidaat vanuit buiten de partij is beïnvloed. Er zouden telefoontjes zijn gepleegd naar de commissie die een oordeel velt over de kandidaten, er zouden twee wethouders van andere partijen bij betrokken zijn en het D66-bestuur zou van dat alles op de hoogte zijn zonder in te grijpen.

De WAC: advies in beslotenheid

Eerst over het proces. Dat speelt zich normaal gesproken achter gesloten deuren af. Zelfs de leden van de Wethoudersadviescommissie (WAC) worden op de website van D66 Enschede niet met naam genoemd. Duidelijk is dat de lijsttrekker van een gemeente - in dit geval is dat Linsey van der Veen - zitting heeft in die commissie. Daarnaast worden twee ervaren wethouders gevraagd om gesprekken met kandidaten te voeren. In Enschede blijkt dat te gaan om Margreet Overmeen (Almelo) en Annemieke Traag (Hengelo).

In principe blijven de kandidaten geheim. En dat geldt ook voor de inhoud van de 'sollicitatiegesprekken'. Alleen de huidige fractie, bestaande uit vier raadsleden, krijgt het advies binnen enkele weken na de verkiezingen voorgelegd en zal vervolgens de keuze maken. CV's en sollicitatiebrieven worden na afloop van het proces vernietigd. Alleen het adviesrapport van de WAC blijft gedurende vier jaar onder strikte geheimhouding beschikbaar voor fractieleden.

Meningen van buitenaf

Tillema, die na de verkiezingen de lokale politiek na 12 jaar raadslidmaatschap heeft verlaten, zegt dus dat in dat proces ruis is ontstaan. Onder meer door het plegen van telefoontjes door mensen van buiten D66 die hun voorkeur of afkeur over de kandidaten uitspreken. De boodschap zou zijn: 'Met Tillema kom je niet aan de onderhandelingstafel'. Ook zouden wethouders Arjan Kampman (PvdA, opgegaan in PRO) en Marc Teutelink (BBE) daar in meer of mindere mate bij betrokken zijn. Sommige zaken zijn lastig te bewijzen en niet alle kaarten kunnen op tafel. Maar Tillema geeft aan dat onder meer de vraagstelling in het gesprek met de WAC (vrij vertaald: 'Hoe zie jij de samenwerking voor je met de huidige wethouders als zij doorgaan?') hem heeft aangezet tot het doen van verder onderzoek, waaruit hij zijn conclusies heeft getrokken.

Wethouder Teutelink laat weten dat hij hem in informele setting is gevraagd wat hij van Tillema vindt. Maar bellen, dat zegt hij niet te hebben gedaan. "En ik heb nooit gezegd dat je Tillema niet zou moeten nemen als wethouderskandidaat." Ook wethouder Kampman zegt dat hij in het algemeen iets heeft gezegd. "Een dag na de verkiezingen heb ik tegen fractieleden van D66 gezegd dat ik vind dat ze een verbinder zouden moeten kiezen." Namen zegt hij niet te hebben genoemd.

Proces wordt (altijd) geëvalueerd

Ook de drie leden van de Wethoudersadviescommissie zijn afzonderlijk benaderd voor een reactie. Alle drie geven zij aan dat zij vanwege de vertrouwelijkheid geen uitspraken kunnen doen over het WAC-proces en de inhoud van gesprekken of adviezen. Opvallend is dat Margreet Overmeen en Annemieke Traag een gezamenlijke reactie geven en Linsey van der Veen dat afzonderlijk doet, terwijl de strekking van beide reacties hetzelfde is.

Het bestuur van D66 Enschede is ook om een reactie gevraagd. In de podcast verwijst Gertjana Tillema naar appgroepen waarin het bestuur de fractie zou hebben geadviseerd om met oog op coalitievorming een 'verbinder' als wethouderskandidaat te kiezen. Zou het kunnen zijn dat er in adviezen subtiel is aangestuurd op dat 'verbinden', of juist de indruk zijn gewekt dat Tillema geen verbinder is? Dat zal onduidelijk blijven, omdat het advies geheim is. 

"Onze rol als bestuur is binnen dit proces beperkt, maar wel van belang", zegt Aad Francissen namens het bestuur. "We gaan het proces en onze rol dan ook goed evalueren. Het is overigens standaardbeleid om het hele proces van de gemeenteraadsverkiezingen (programma, campagne, kandidaatstellingen, etc.) te evalueren, om lering uit te trekken voor de toekomst."  Verder laat het bestuur weten het te betreuren dat Tillema zich 'na jaren tomeloze inzet' heeft uitgeschreven. "Geen enkel proces zou dit als uitkomst mogen hebben."

Van sleutelpositie naar bijrol

Saillant is dat al dit interne gedoe - en dan met name de timing - er misschien wel aan heeft bijgedragen dat D66 nu niet aan de onderhandelingstafel zit. Terwijl voor de partij met oog op de verkiezingsuitslag juist een sleutelrol was weggelegd. Hoe dat zit is in een eerder artikel omschreven, maar komt neer op het volgende: omdat BBE en VVD (samen 12 zetels) hun lot aan elkaar hebben verbonden, zou een zelfde bondje tussen PRO en D66 (ook 12 zetels) tot maar één uitkomst kunnen leiden. Namelijk dat de vier partijen met elkaar een coalitie zouden moeten vormen. 

Mede door de aarzeling bij BBE en VVD om met het GroenLinks-smaldeel een coalitie te vormen, leek dit voor PRO als grootste partij de enige route. Terwijl D66 samen met CDA ook in de door BBE/VVD gewenste centrumrechtse coalitie zou kunnen aanschuiven.

Gertjan Tillema geloofde niet dat een bondje met PRO zou kunnen werken en dat de partijen vroeg of laat uit elkaar gespeeld zouden worden door het sterke front van BBE en VVD. Zijn voorkeur was dan ook de centrumrechtse coalitie geweest. Martijn Braber wilde juist vasthouden aan het bondje met PRO om een wat progressievere koers in de coalitie af te dwingen. Wellicht heeft dat meegespeeld in het feit dat D66 in openbare debatten in eerste instantie de kaarten tegen de borst hield, zonder een voorkeur uit te spreken voor een coalitierichting.

Het bondje dat er niet kwam

Toen PRO-voorvrouw Narda Teke-Bozkurt bekendmaakte dat er een extra fase in de formatie zou worden ingelast, om de lucht met BBE en VVD te klaren, werd ook bekend dat Martijn Braber de wethouderskandidaat van D66 is. Maar binnen PRO waren inmiddels twijfels ontstaan over hoe sterk een bondje met D66 zou zijn, omdat - zo zeggen bronnen binnen PRO - er vlak na de verkiezingen geen animo leek om dat bondje openlijk uit te spreken.

Vanuit BBE en VVD rijzen op dat moment ook twijfels, met name over de - naar hun eigen zeggen - stabiliteit van de D66-fractie, die verdeeld had gestemd over de wethouderskandidaat. Aan het einde van die extra formatieweek kregen Braber en de D66-raadsleden in het stadhuis van hun 'bondgenoten' van PRO te horen dat zij niet met elkaar verder zouden gaan.

PRO verzekerde zich daarmee een plek aan de onderhandelingstafel, D66 in verslagenheid achterlatend. De ChristenUnie is als vierde partij toegevoegd. Voor BBE en VVD is dit weliswaar niet de gedroomde voorkeurscoalitie. Maar achteraf gezien is de eerdere weerwil tegenover een samenwerking met PRO (GroenLinks-PvdA dus) beter uit te leggen als het voorkomen dat er door een bondje tussen PRO en D66 met twee progressieve partijen een coalitie gevormd moet worden. Dat er met D66 meer raakvlakken waren geweest wordt op de koop toegenomen. Bovendien wordt het buitensluiten van de grootste partij doorgaans niet in dank afgenomen.

Cruciale weken

In hoeverre het proces rond de wethouderskandidaten van D66 van buitenaf is beïnvloed en hoe dit uiteindelijk (onbedoeld) tot gevolg heeft gehad dat de partij helemaal niet aan de onderhandelingstafel plaatsneemt, is gezien de geheimhouding die op bepaalde informatie ligt moeilijk te duiden. Wel is duidelijk dat het loslaten van D66 als potentiële coalitiepartner door PRO het onderlinge vertrouwen voor nu en wellicht in de toekomst geen goed zal doen.

Mocht het in de aankomende cruciale weken aan de onderhandelingstafel toch nog tot een breuk leiden - al wordt die kans zeer klein geacht - dan staat D66 samen met het CDA alsnog klaar om een centrumrechtse coalitie te bewerkstelligen.