In Depot: Edo Bergsma, burgemeester schopt het tot sigarenmerk

Joeg je de brand in een Edo Bergsma, dan telde je mee. Steeg je in achting. Dat was het idee. Lariekoek natuurlijk, maar dat geldt voor de beloften van marketing in het algemeen. Maar dat de Enschedese burgervader een sigaar werd waarmee je thuis kon komen, kwam niet uit de lucht vallen.

De stad en haar burgemeester

Edo Johannes Bergsma, geboren op 6 juni 1862 in Makkinga. Een rasechte Fries. Niemand die dan nog bevroedt dat die blonde baby zal uitgroeien tot een van de meest geziene burgemeesters van het land. Dat lag aan de man zelf, maar ook aan de plaats waar hij eerste burger werd; Enschede groeide in zijn tijd uit tot een van de belangrijkste steden van het land.

We schrijven 1 augustus 1896 als Bergsma de keten van Enschede om zijn schouders krijgt. Hij zal die pas afleggen in 1932, zesendertig jaar later. Als het om grootse daden gaat: hij heeft daar de tijd voor gehad. Ruim meer dan zijn vader, die vijf jaar burgemeester was van Ooststellingwerf.

Het inwonertal van Enschede verdubbelde in die periode, van 25.000 tot 50.000 zielen. Met een stormachtige groei van de textielindustrie als motor. Duizenden en duizenden arbeiders en hun gezinnen trokken naar de stad. Hadden huizen nodig. De al rijker wordenden fabrikanten kregen auto’s, puften van stad en fabriek naar landhuizen in het groen.

Een ringweg, een kanaal, een vliegveld en nog veel meer

Bergsma wist wel raad met die ontwikkelingen; hier toont zich de visionair. Hij stond aan de wieg van de eerste rondweg ter wereld, met een elektrische trambaan in het midden, in een periode dat er een handvol auto’s rondreed in de stad. Was de drijvende kracht achter het Twentekanaal. En ‘De Volkswoning’, een woningbouwvereniging met een sociale visie op stadsontwikkeling: één gezin op één deur. Groei was mooi, maar Enschede moest geen verzameling mensenpakhuizen worden.

De tot Tukker gepromoveerde Fries was aanjager van Vliegveld Twente, in een periode dat luchtvaart net z’n eerste oorlog had gezien en burgerluchtvaart in de kinderschoenen stond. Enschede kreeg een elektrische centrale (1900), een hagelnieuwe gasfabriek. En een nieuw stadhuis, dat niet te opzichtig mocht afsteken tegen de fabrieken en rokende schoorstenen maar wel moest laten zien dat die de stad ongekende welvaart brachten.

Het werd een indrukwekkend Gesamtkunstwerk dat de tand des tijd glansrijk heeft doorstaan. Als je goed kijkt. Puntje van kritiek: het schilderij dat destijds van Bergsma is gemaakt en nog altijd in de raadszaal hangt, is… niet fraai (je mag ook van ‘mislukt’ of erger spreken).

Geld, macht en vooruitgangsgeloof

Veel van wat onder Bergsma’s burgemeesterschap tot stand kwam, dreef op die welvaart. Op de behoefte aan ongebreidelde groei en ontwikkeling, of was het de honger daar naar? Bomen groeiden tot in een hemel van kennis, industrialisatie, ontdekkingen en wetenschap - the sky was the limit. En Enschede was het brandpunt. Nou ja, een brandpunt.

De stad werd bestuurd door een handvol industriëlen, die tot de machtigste en rijkste van het land behoorden. Letterlijk, omdat ze met Bergsma aan het hoofd in het stadsbestuur zaten, of vanwege hun invloed. Bergsma werd een nationaal boegbeeld van die vooruitgang.

Dat Bergsma’s naam een sjiek sigarenmerk werd, is dan ook niet zo verwonderlijk. Of hij daar zelf mee verguld was, vertelt de geschiedenis niet. Hij heeft er in elk geval geen bezwaar tegen gemaakt. Dat er na hem nog een burgemeester is geweest die het tot sigaar heeft geschopt, is onwaarschijnlijk. En dat zal ook niet meer gebeuren.

Een rokerige whiskey, hooguit

Mocht er ooit nog een opstaan met een status als die van Bergsma, dan wordt er misschien een net ontdekte ster of diersoort naar hem of haar vernoemd. Of een rokerige lokale whiskey. Veel gekker zal het niet worden.

Edo Bergsma overleed op 1 november 1948 en werd vier dagen later begraven om de Oosterbegraafplaats in de stad die hij bijna vier decennia bestuurde. Of diende. Of beide, dat is vermoedelijk de meest passende omschrijving.