Zorg zonder afschrift: Enschede overtreedt al jaren de wet, maar lijkt dat niet te willen veranderen

Normaal gesproken werkt het zo: als je zorg of een uitkering krijgt, ontvang je van de gemeente een brief met een bevestiging. Zo'n brief wordt een beschikking genoemd. Dat is belangrijk, omdat in de brief ook staat welke concrete afspraken er met de betreffende inwoner zijn gemaakt (in het zorgplan) en op welke ondersteuning die inwoner kan rekenen... of juist niet. Het kan natuurlijk zijn dat de ontvanger het niet eens is met zo'n besluit. Daarom wordt er in een beschikking ook uitgelegd hoe de inwoner een bezwaarschrift kan indienen. Een bezwaar is een allereerste stap naar wat uiteindelijk een rechtszaak zou kunnen worden.

Geen beschikking, geen bezwaar

De commissie Bezwaarschriften - een onafhankelijke commissie die na een hoorzitting advies geeft over lokale zaken - constateert in haar jaarverslag over 2025 dat Enschede niet altijd een beschikking verstrekt na een hulpvraag van een inwoner.  En dat is tegen de wet. "Door geen beschikking te versturen wordt een inwoner niet behoorlijk geïnformeerd over de inhoud en omvang van de voorziening, de schriftelijke motivatie ontbreekt en het tast de rechtsbescherming van inwoners aan", aldus de bezwarencommissie.

Om het zo te zeggen: een inwoner die geen beschikking krijgt, weet formeel niet waar hij of zij recht op heeft. Als die inwoner toch besluit om bezwaar aan te tekenen, dan is daarvoor een beschikking nodig. Want waartegen maak je anders bezwaar? De beschikking wordt alleen op aanvraag verstrekt, maar dan moet de inwoner wel weten dat er überhaupt zoiets als een beschikking bestaat.

'Overgeleverd aan willekeur'

De lokale bezwarencommissie is niet de enige die zich over het beschikkingsvrij werken uitspreekt. Nationale Ombudsman Reinier van Zutphen zei vorig jaar tegen Binnenlands Bestuur en Investico dat een overheid besluiten op papier moet zetten en moet motiveren. "Dat levert rechtsbescherming op. Anders kun je overgeleverd worden aan willekeur en zo’n rechtsstaat wil ik niet." In datzelfde onderzoek concluderen de journalisten dat in zeker 25 gemeenten (waaronder Enschede) ouders niet standaard een beschikking krijgen bij een nieuwe aanvraag voor jeugdzorg.

In 2023 vroeg Stichting Recht Kinderen van de Staat het jeugdzorgbeleid van Maassluis ter vernietiging aan te dragen, omdat er geen beschikkingen werden verstrekt. Toenmalig staatssecretaris van VWS Maarten van Ooijen wilde dat niet doen, omdat Maassluis de regels (met terugwerkende kracht) aanpaste. In een brief werd namens Van Ooijen gesproken over raadsbesluit waarin het jeugdzorgbeleid is vastgelegd: 'Zoals u terecht aangeeft is het besluit in strijd met het recht genomen. Het beschikkingsarm werken, waarbij een beschikking enkel wordt verstrekt op verzoek, is in strijd met de voorwaarden die de Algemene wet bestuursrecht stelt.'

De gemeente Den Haag is vorig jaar met enige tegenzin afgestapt van het beschikkingsvrij werken, nadat het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport zich ermee bemoeide. In 2023 vroeg Stichting Recht Kinderen van de Staat het jeugdzorgbeleid van Maassluis ter vernietiging aan te dragen, omdat er geen beschikkingen werden verstrekt. Toenmalig staatssecretaris Maarten van Ooijen wilde dat niet doen, omdat Maassluis de regels (met terugwerkende kracht) aanpaste. In een brief werd namens Van Ooijen gesproken over raadsbesluit waarin het jeugdzorgbeleid is vastgelegd: 'Zoals u terecht aangeeft is het besluit in strijd met het recht genomen. Het beschikkingsarm werken, waarbij een beschikking enkel wordt verstrekt op verzoek, is in strijd met de voorwaarden die de Algemene wet bestuursrecht stelt.'

Ook Enschede omzeilt de wet

Hoe zit dat dan in Enschede? Het is niet in één oogopslag duidelijk op welke terreinen er 'beschikkingsvrij' wordt gewerkt. Binnen de jeugdzorg gebeurt dat in ieder geval wél. In de beleidsregels (de zogeheten verordening) staat: 'Het college legt het besluit om jeugdhulp wel of niet toe te kennen vast in een beschikking'. Niets aan de hand, zou je denken. Maar er staat ook dat als het gaat om een externe verwijzer (zoals een huisarts), er alleen een beschikking wordt gemaakt 'als de jeugdige en/of zijn ouder(s) dit willen'. 

Alleen op aanvraag dus. En dat mag niet, stond ook in de eerdergenoemde brief namens de staatssecretaris: 'Ik heb de gemeente Maassluis er ambtelijk op gewezen dat ook bij verwijzing van een huisarts sprake is van een verleningsbesluit (oftewel: een beschikking waarop de Awb van toepassing is) waartegen bezwaar en beroep open staat.' Daarmee is ook de Enschedese werkwijze in strijd met de wet. De vraag is alleen op welke schaal dit gebeurt. Volgens de meest recente cijfers die beschikbaar zijn - uit 2022 - begint meer dan 60 procent van de jeugdhulptrajecten via een externe verwijzer, dus niet vanuit het eigen wijkteam. 

College gaat niet in op bezwarencommissie

Redenen voor gemeenten om geen beschikkingen te verstrekken is dat hiermee een hoop papierwerk wordt bespaard en dat zij naar eigen zeggen meer 'maatwerk' kunnen toepassen. Daar staat tegenover dat de rechtsbescherming in het geding is. Enschede heeft al een reputatie op dat gebied. De gemeente verstrekte jarenlang huishoudelijke hulp zonder een urenindicatie, terwijl dat volgens de Centrale Raad van Beroep (hoogste rechter op dit vlak) wel verplicht is. Binnen samenwerkingsverband SamenTwente is samen met de andere dertien gemeenten geprobeerd om jeugdzorgaanbieders op voorhand de rechtsgang te blokkeren bij geschillen, maar daar stak de rechter een stokje voor.

In haar reactie op het jaarverslag van de commissie Bezwaarschriften gaat het college niet specifiek in op de opmerkingen over beschikkingsvrij werken. 'Daarbij wordt nadrukkelijk aandacht besteed aan een goede motivering van besluiten, het expliciet maken van belangenafwegingen en het voorkomen van procedurele slordigheden', schrijft het college. Er worden specifieke verbeteringen beloofd, maar het verlenen van beschikkingen staat daar niet tussen.

Cliënten tevreden over jeugdzorg in Enschede?

In Enschede zijn de jeugdzorgcliënten, volgens de gemeente Enschede, over het algemeen zeer tevreden over de door hen ontvangen ondersteuning. Uit een recent verschenen tevredenheidsonderzoek van Ipsos is bijvoorbeeld af te leiden dat 70 tot 80 procent van de 289 ondervraagde cliënten vindt dat zij snel worden geholpen en serieus worden genomen. Bovendien worden er nauwelijks bezwaren binnen de jeugdzorg ingediend: in de afgelopen drie jaar slechts 14, waarvan de meeste al werden ingetrokken voordat het tot een hoorzitting bij de bezwarencommissie kwam.

In Enschede ontvangt één op de zes jeugdigen, circa 4.500 kinderen en jongeren in de leeftijd tot 23 jaar, jeugdzorg. Dat kan op basis van bovenstaande cijfers betekenen dat het ontzettend goed gaat in de jeugdzorg in Enschede. Maar in de wetenschap dat de enquête van Ipsos alléén is uitgezet onder de 2.200 cliënten die wél een beschikking hebben en het feit dat een bezwaar indienen zonder beschikking niet of nauwelijks mogelijk is, zou de conclusie ook heel anders kunnen zijn. Het is simpelweg niet te achterhalen.