Fatbikeverbod | Hoe het Enschedese college advies van eigen juristen negeerde, maar genoot van aandacht in landelijke media

Dankzij een Woo-verzoek van een Enschedese ondernemer, die alle stukken rond de invoering van het fatbikeverbod in de binnenstad opvroeg plus de appjes daarover van wethouder Marc Teutelink, krijgen we een klein inkijkje achter de schermen. Wat gebeurde er vanaf het moment dat de gemeenteraad het college een jaar geleden opdroeg om fatbikes te verbieden op het stadserf? We zetten het op een rij.

'Wethouder, verzin een list'

"Een fatbike is een scooter vermomd als fiets." Het is 7 juli 2025 als toenmalig VVD-fractievoorzitter Rachel Denneboom in de raadzaal een motie indient om de fatbike te verbieden. Alleen al de aankondiging van die motie heeft - net als een jaar eerder met de VVD-motie '1000 euro boete voor zwerfafval' - de aandacht van de landelijke media gewekt. De NOS is die dag zelfs met een camera naar Enschede afgereisd om Denneboom te interviewen. Het voorstel moet dan nog wel ongeschonden door de raad. Maar dat blijkt niet echt een probleem: behalve de VVD stemmen ook BBE, CDA, D66, ChristenUnie en Volt voor de motie. 

De stemming is trouwens een dag later en dat betekent dat meer landelijke media geïnteresseerd raken. Enschede wordt de eerste stad die de fatbike wil verbieden, dat is nieuws. Een ambtenaar - waarschijnlijk een bestuurlijk adviseur - laat wethouder Teutelink via een appje weten dat persdienst ANP heeft gebeld. "Enigszins de verwachtingen getemperd en haar aangeraden de uitzending te volgen", is de boodschap. 

Die avond tempert ook de wethouder de verwachtingen. De fatbike verbieden is niet mogelijk, zegt hij, maar hij leest de motie zo dat er een einde aan de overlast op het stadserf moet worden gemaakt. Indiener Denneboom is echter onverbiddelijk; het gaat uitdrukkelijk om de fatbike. "Wethouder, verzin een list."

Fatbikes, fietskoeriers en haastige forenzen

De weken en maanden daarna gaan ambtenaren aan de slag om die list te verzinnen. Dat is allemaal terug te zien in de lange lijst met Woo-stukken. Om het proces kort te schetsen: er wordt gewerkt met een conceptplan dat stap voor stap - bijvoorbeeld na een gezamenlijk overleg - wordt aangevuld of aangepast met nieuwe bevindingen. Vanaf het begin is echter duidelijk dat de lijn die wordt bewandeld niet die van een specifiek fatbikeverbod is. Er is door de juristen namelijk al vastgesteld dat daarvoor geen handvatten zijn. Hoe dat precies zit is onder meer in dit artikel terug te lezen, maar komt er kort gezegd op neer dat een fatbike voor de wet geen apart voertuig is, maar een (elektrische) fiets.

'We denken dat het probleem is dat voetgangers overlast ervaren van passerende fietsers', staat in de conceptplannen. 'Dit gaat ook om fatbikes , maar net zo goed om maaltijdbezorgers, haastige forenzen, jongeren op een gewone e-bike, fietskoeriers... Eigenlijk iedereen die niet goed oplet in het verkeer.' Het idee is om 'de daadwerkelijke overlast' aan te pakken. 'Het gaat dus om aangenaam kunnen verblijven voor de voetganger en niet enkel om de overlast door fatbike-berijders.'

Juristen pleiten voor alternatieven

De afdeling Juridische Zaken wil dan ook inzetten op een algeheel verbod op fietsen - of eventueel alleen op e-bikes - tijdens winkeluren. Dat is niet alleen eenvoudiger te handhaven, maar zou ook in één klap de ervaren overlast verminderen. Los daarvan stellen de juristen voor om specifiek de overlast van 'fatbikejongeren' aan te pakken. Het is volgens de wet namelijk al mogelijk om mensen die overlast veroorzaken - en al dan niet hun voertuig daarbij gebruiken - op de bon te slingeren.

Het advies wordt op 24 november besproken in een gesprek tussen wethouder(s) en vakambtenaren, het zogeheten portefeuillehoudersoverleg. Ter tafel komen de gevolgen, indien een fatbikeverbod wordt vernietigd bij de rechter: terugbetaling van boetes, intrekking van opgelegde boetes (een zware administratieve last als er veel zijn uitgedeeld), proceskosten, eventuele schadeclaims van burgers of ondernemers en reputatieschade. 'Het juridisch risico is hoog', waarschuwen de juristen. Het onderscheid maken op basis van een fatbike dient goed onderbouwd te worden. 'Het verdient aanbeveling om deze bredere discussie met de raad te voeren.'

Alle ballen op het fatbikeverbod

Toch gaan vanaf 24 november gaan alle ballen op een fatbikeverbod tijdens winkeluren. "Ter info: Malkis (Jajan, VVD-wethouder, red.) en ik hebben deze week uitgebreid gesproken over het fatbike verbod en hebben samen besloten dat we de richting van een fatbike verbod gaan", schrijft Marc Teutelink in de appgroep van het college. Hij heeft het standpunt ook al voor de camera's van het Amsterdamse AT5 uitgedragen. "Dat zou 9 december ook gepresenteerd worden aan de raad."

Daarmee wordt de stadsdeelcommissie Centrum bedoeld. In die vergadering krijgen de lokale politici inderdaad de nieuwste versie van de conceptplannen voorgeschoteld, waarin het fatbikeverbod het uitgangspunt is geworden. En ja, de alternatieven (een fietsverbod of een verbod op elektrische fietsen) worden daarin weergegeven. Maar van een bredere discussie hierover, een aanbeveling van de juristen, is geen sprake. Het standpunt is immers bepaald.

Zo wordt wethouder Teutelink ook door een adviseur geïnstrueerd voor de vergadering in het stadsdeel. "Malkis zal als stadsdeelweth. de beantwoording verzorgen. Het is keurig de lijn die is afgesproken", luidt een appje met adviezen. "De uitdaging van vandaag: laat je niet verleiden om in het gesprek getrokken te worden. Mss (misschien, red.) goed om niet vanaf het begin aanwezig te zijn, maar pas kort voor jouw optreden binnen te komen."

In de schijnwerpers van de media

Er worden in de vergadering van 9 december weliswaar wat kritische noten gekraakt, maar de lijn bij de meeste partijen is duidelijk: doorgaan met het fatbikeverbod. Over de juridische en financiële risico's is niet uitgebreid gesproken. Twee dagen voor de vergadering is er wel contact tussen de wethouder en een raadslid, vermoedelijk van zijn eigen partij Burgerbelangen of de VVD. Die vindt een verbod tijdens winkeluren juist niet ver genoeg gaan. "Nee, we hebben als fractie een standpunt ingenomen... alleen fatbikes, 24/7 verbod en in hetzelfde gebied als nu ook het scooter verbod is", aldus het raadslid. "Maar het moet proportioneel zijn en om 04.00 's nachts door de week kan ik niet uitleggen als proportioneel", antwoord Teutelink.

Ondertussen staat het medialandschap op zijn kop. En dat is te merken in de appjes. Van de Coen & Sander Show tot aan het Jeugdjournaal, iedereen wil Teutelink in de uitzending. In de college-app klinkt lof (al vraagt burgemeester Roelof Bleker af hoe er daad bij het woord gevoegd gaat worden) en ook in andere groepen en gesprekken regent het complimenten. Zelfs voormalig wethouder van Enschede Eelco Eerenberg (toen nog wethouder in Utrecht, maar inmiddels staatssecretaris van Financiën) komt op de lijn: "Lekker bezig met de fatbikes!". 

In een groot deel van de 27 pagina's aan appjes gaat het dan ook over contacten met media, het uitdelen van complimenten en het delen van links naar artikelen en reportages. Citeren is daaruit lastig, omdat de namen van veel gesprekspartners zijn weggelakt, maar de appjes zijn hier na te lezen.

Wordt het Enschede of toch Amsterdam?

En opvallend: ook de 'strijd' met Amsterdam komt daarin naar voren. Bekend is dat Amsterdam tegelijk met Enschede werkt aan een verbod op fatbikes in het Vondelpark. Jammer dat ze daar net iets eerder zijn, zegt een ambtenaar op 26 november. Teutelink citeert uit het NOS-journaal: "Amsterdam volgt Enschede waar deze zomer al werd gestemd voor een verbod...". Zijn gesprekspartner is hoopvol: "Ik denk dat we met een beetje strakke planning eerder wat voor elkaar kunnen krijgen dan [zwartgelakt, waarschijnlijk een afkorting voor Amsterdam], dat moet ook nog via de stadsdelen las ik. En wij kunnen nog zeggen: zorgvuldigheid boven zo snelheid. Als het zo makkelijk was dan hadden meer gemeenten het wel gedaan."

Toch komt ook in politieke debatten regelmatig terug dat Enschede eerder is of wil zijn dan Amsterdam. Op 29 januari wordt de wethouder opnieuw ingelicht: "Ook goed om te weten dat Amsterdam morgen collegestukken openbaar worden. Die zijn later met borden op straat, maar mogelijk levert dat al wel wat pers op voor hen (en dus niet voor ons)."

Is het een succes?

Het is dan enkele weken voor de raadsvergadering van 9 maart, waarin de gemeenteraad met grote meerderheid zal instemmen met het fatbikeverbod. Eérder dan Amsterdam, waar het verbod er pas in mei doorheen komt. Maar de grote vraag, die afgelopen dagen ook in landelijke media heeft gespeeld, is natuurlijk of het fatbikeverbod een succes is. 

Volgens wethouder Marc Teutelink is dat onmiskenbaar het geval. "We baseren de beoordeling van het effect niet alleen op het aantal boetes en waarschuwingen", zegt hij. "Maar juist op een breder beeld. Waaronder signalen van ondernemers, inwoners, meldingen, ervaringen van handhavers en de naleving van nieuwe regels." Het lastige is alleen dat daarvoor geen duidelijk vergelijkingsmateriaal is.

De onderbouwing van het fatbikeverbod bestaat immers uit een lijst met slechts 17 formele meldingen met het woord 'fatbike' die zich voor een groot deel óók richten op overlast van fietsers en e-bikes. Ook twee enquêtes waarin doelgericht naar overlast van fatbikes is gevraagd (en dus niet naar andere fietsen) en ongevallencijfers die niet of nauwelijks te vergelijken zijn, zijn opgevoerd. Daarover staat in dit artikel meer. Over de onderbouwing van het aantal ongevallen waren ook ambtelijk bedenkingen. 'Dit kunnen we moeilijk gebruiken als een sterk argument', staat in een van de laatste adviezen.

Handjevol boetes, tóch tevreden

Toch zijn ook de ondernemers tevreden met het fatbikeverbod. "Het gaat voor ons niet eens alleen om het aantal fatbikes dat je nog ziet, maar vooral in verandering in gedrag", aldus voorzitter Nicole Workel van winkeliersvereniging Winkelhart Enschede en tot afgelopen verkiezingen raadslid bij de VVD. "De binnenstad voelt tijdens winkeluren rustiger en bezoekers durven meer mensen op een fatbike nu ook aan te spreken als ze te hard rijden over door de winkelstraten racen." De overlast is volgens Workel merkbaar afgenomen. "Een verbod werkt pas echt als het niet alleen wordt gehandhaafd, maar ook door de samenleving wordt gedragen. Dat zien wij nu gebeuren."

Maar over de handhaving gesproken... In de eerste paar weken van het fatbikeverbod, vlak voor en vlak na de gemeenteraadsverkiezingen, is er actief gehandhaafd. Op basis van eerdere cijfers weten we dat er na twee weken al 28 waarschuwingen zijn uitgedeeld. In de eerste week na de waarschuwingsperiode zijn er direct 6 boetes uitgedeeld. Vier maanden later staat de teller op 33 waarschuwingen en 9 boetes. Dat betekent dat er sinds die eerste weken niet meer dan 3 boetes en een handjevol waarschuwingen zijn uitgedeeld.

Het aantal fatbikes in de binnenstad kan zijn afgenomen (cijfers daarover zijn er niet), maar het kost deze maandagmiddag geen enkele moeite om er een paar op de foto te krijgen. Met een beetje geduld kan je er nog tientallen tellen op het stadserf. Daarmee rijst de vraag: is er wel prioriteit of capaciteit om te handhaven op het fatbikeverbod? En is de invoering van het verbod niet vooral een goede en strategische mediacampagne geweest? 

'Hogere naleving'

Die vraag is letterlijk aan wethouder Marc Teutelink voorgelegd. Hij noemt de concentratie van boetes en waarschuwingen rond de invoering niet onverwacht. "Vaak ligt de nadruk in die periode op zichtbare handhaving en informeren. Naarmate de bekendheid van het verbod verbetert en de naleving toeneemt, verschuift de inzet van handhaving naar meer regulier. Dat wil niet zeggen dat handhaving geen prioriteit meer heeft. Het kan juist wijzen op hogere naleving."

Hoe dan ook, uiteindelijk zal in de rechtbank blijken of het fatbikeverbod in stand blijft. Een Enschedese fatbikeondernemer is samen met de ontvanger van een van de eerste boetes in beroep gegaan. Het zal naar alle waarschijnlijkheid nog even duren voordat de zaak inhoudelijk wordt behandeld. Niet alleen de onderbouwing qua cijfers, maar ook mogelijke alternatieven (zoals het doen van snelheidsmetingen of gedragscampagnes) staan in dergelijke zaken vaak centraal.