Hoe Enschede de wet probeert te omzeilen met een fatbikeverbod, maar risico loopt op gezichtsverlies
Als het even kan wil de gemeente Enschede vanaf februari een 'fatbikeverbod' instellen. Bestuurders van de populaire fiets met extra dikke banden riskeren dan een boete als zij tijdens winkeltijden over het stadserf fietsen. Het precieze gebied en het tijdvenster moeten nog door de gemeenteraad worden vastgesteld. Vanuit de lokale politiek klinkt er hulde voor het verbod, dat volgens de wethouder juridisch is dichtgetimmerd. Maar de vraag is of dat vertrouwen gerechtvaardigd is. Het instellen van een fatbikeverbod wordt in het land als juridisch onhoudbaar geacht en gezichtsverlies bij de rechtbank is daardoor een risico.
De oproep tot een fatbikeverbod komt uit de koker van de lokale VVD. Die stelde afgelopen zomer dat een fatbike 'een scooter vermomd als fiets' is en daardoor gewoon verboden zou moeten worden. Dat is makkelijker gezegd dan gedaan, want voor de Wegenverkeerswet is de fatbike niets anders dan een elektrische fiets ofwel een e-bike. Een totaalverbod is daarnaast buitenproportioneel.
Het college van B&W in Enschede denkt landelijke wetgeving te omzeilen door het verbod in een beperkt gebied (de 'voetgangerszone' in de binnenstad) en gedurende beperkte tijden op te nemen in de Algemene Plaatselijke Verordening (APV). "Juridisch houdbaar", schat de wethouder in. Maar dat valt nog te bezien. We leggen het fatbikeverbod langs vier probleemstellingen.
Probleem 1: Wat is een fatbike?
Om een fatbike te kunnen verbieden, moet je natuurlijk weten wat een fatbike is. Dit is niet om de wijsneus uit te hangen. Zo sterk als het begrip fatbike inmiddels is ingeburgerd (iedereen heeft er een beeld bij), zo eenvoudig ligt dat juridisch niet. De Wegenverkeerswet hanteert verschillende voertuigcategorieën. Er zijn fietsen, e-bikes, snorfietsen en scooters/brommers. Maar de fatbike staat er niet tussen. En dat is omdat een 'normale' fatbike gewoon een elektrische fiets is voor de wet. Is er sprake van een gashendel of is de trapondersteuning opgevoerd tot minstens 25 kilometer per uur? Dan is het een snorfiets of brommer, moet die ook als zodanig gekeurd worden en dan geldt er een helmplicht. Zonder een kentekenplaatje is zo'n fatbike dus illegaal.
Het begin van een fatbikeverbod in het Enschedese centrum is dus het onderscheiden van de fatbike ten opzichte van voertuigen die wel gewenst zijn, zoals de e-bike. Hoewel de buddyseat (het zitje waar meerdere personen op passen) wel eens is geopperd, is de dikte van de band de meest logische optie. Een fatbikeband is doorgaans 10 centimeter dik, waar die van normale e-bikes bij ruim 6 centimeter wel ophouden. In de APV zou Enschede dus willen opnemen dat e-bikes met banden dikker dan 7 centimeter als fatbike worden gezien en dus binnen het beoogde fatbikeverbod vallen. Tot zover aannemelijk en objectief. Maar hoe meer gemeenten zo'n constructie kiezen, hoe groter de kans dat fabrikanten de banden smaller maken. Sterker: de 'skinnybike' staat al klaar.
Probleem 2: Waarom is een fatbike gevaarlijker?
Een verbod op welk voertuig dan ook via de APV moet proportioneel zijn. De gemeente kan een (elektrische) fiets niet zomaar in de hele stad verbieden, maar in een drukke winkelstraat tijdens openingstijden is dat bij een rechter waarschijnlijk wel te verdedigen. Het kan gevaarlijk zijn om door de drukke menigte te fietsen. Maar het college ziet niets in een algeheel verbod op fietsen of e-bikes op het stadserf, ook niet tijdens winkeluren. Enschede presenteert zich namelijk maar wat graag als dé 'fietsstad' en dan is een fietsverbod niet bepaald een uithangbord. Bovendien werpt dat een logistiek probleem op. De fietsen worden dan massaal aan de rand van de verbodszone geparkeerd, dus moeten daar stallingen worden geplaatst om te voorkomen dat het een zooitje wordt.
Politie in actie tegen illegale fatbikes
In de stadsdeelcommissie Centrum heeft wethouder Marc Teutelink bekend gemaakt dat de politie binnenkort een gerichte handhavingsactie zal houden tegen illegale fatbikes in Enschede. Het gaat dan om fatbikes die qua snelheid niet zijn begrensd of die zijn uitgerust met een gashendel. Deze voertuigen vallen in de categorie snorfietsen of brommers en moeten dus gekeurd worden. Wanneer de actie precies plaatsheeft, is niet verklapt.
Enschede denkt dat te kunnen oplossen door het verbod specifiek te laten gelden voor elektrische fietsen met banden dikker dan 7 centimeter. Dat stelt de gemeente voor een heel nieuwe uitdaging. Als er een verbod voor fatbikes geldt vanwege de veiligheid en de fatbike onderscheidt zich door zijn dikkere banden... wat maakt een fatbike die 15 kilometer per uur rijdt dan onveiliger dan een elektrische fiets die 15 kilometer per uur gaat? Een fatbike die te hard gaat is namelijk al illegaal en daarop kan alleen de politie handhaven.
Wetenschappelijk onderzoek is niet voorhanden. Maar in opdracht van het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat zijn er wel onderzoeken uitgezet. "Op basis van de onderzochte onderscheidende kenmerken (zoals banddikte), blijkt juridische onderscheiding niet te rechtvaardigen", concludeert adviesbureau Sweco, "aangezien dit kenmerk niet aantoonbaar tot een onveiliger voertuig of onveiliger weggedrag leidt." Bureau DTV stelt zelfs dat 'de algehele consensus onder stakeholders is dat bredere banden veiliger zijn dan smalle banden'. Bestuurders van fatbikes lijken bij een verbod gediscrimineerd te worden, puur omdat zij op een fiets zitten met dikkere banden.
Probleem 3: Hoe ga je handhaven?
Maar stel je voor: een fatbikeverbod blijkt proportioneel en juridisch tóch haalbaar. Dan moet het nog wel praktisch uitvoerbaar zijn. En ook dat is makkelijker gezegd dan gedaan. Dat begint al met de staandehouding. Het rijden met een fatbike op het stadserf is geen misdrijf, maar leidt slechts tot een bestuurlijke boete. In deze gevallen mag een handhavingsambtenaar (boa) van de gemeente niet veel meer dan 'Stop! Boa!' roepen. Als de bestuurder van de fatbike doorrijdt, zal in Enschede in ieder geval geen achtervolging worden ingezet. Tenzij je in een fuik rijdt, is er dus eenvoudig aan zo'n controle te ontkomen.
Zodra de fatbiker stopt, kan de boa wel ingrijpen en een boete uitdelen. Maar ook dat is nog een klusje. Er moet namelijk objectief worden vastgesteld dat het hier om een fatbike gaat. 1Twente heeft de gemeente Enschede gevraagd of dit betekent dat boa's naast handboeien in het nieuwe jaar ook worden uitgerust met een lineaal of meetlint. O ja, dan moet er nog wel genoeg capaciteit zijn om te kunnen handhaven. En die capaciteit houdt niet over, mede doordat er steeds meer politietaken worden uitgevoerd.
Probleem 4: Houdt het stand?
Hoewel ook wethouder Teutelink een groot deel van de bovenstaande beperkingen erkent, zei hij deze week in een vergadering van stadsdeelcommissie Centrum dat hij vol vertrouwen is dat het fatbikeverbod gaat lukken. Enschede behoort tot de pioniers die het gewoon gaan proberen, net als Amsterdam van plan is in het Vondelpark. "Maar wij waren één dag eerder dan Amsterdam", aldus Teutelink. Als alles meezit lopen fatbikers vanaf februari, dus ruim een maand voor de gemeenteraadsverkiezingen, het risico om beboet te worden. Handhaving zal waarschijnlijk verlopen met gerichte acties en dus niet continu, omdat het dagelijkse werk van een boa zoals eerder vermeld al behoorlijk vol zit.
Veel bestuurders zullen de boete wellicht braaf betalen. Het is echter wachten op de eerste fatbiker die naar de rechter stapt om zijn straf aan te vechten. En dat zal een interessante zaak worden. Omdat er geen zogeheten jurisprudentie is, zal dan pas duidelijk worden of het fatbikeverbod stand houdt. Risico op gezichtsverlies dus, voor de gemeente. Een reden waarom in Amsterdam de gemeentelijke verkeersdienst zijn eigen college waarschuwt om het verbod níét in te voeren. Ook minister Robert Tieman zei twee weken geleden nog twijfels te hebben over de uitvoerbaarheid.
Waarom fietsverbod niet werkte en 'scooterverbod' wel
Enschede is niet onbekend met het verbieden van tweewielers op het stadserf. In het verleden was er een algeheel fietsverbod, dat later werd beperkt tot een aantal winkelstraten (Kalanderstraat, Raadhuisstraat en Haverstraatpassage). Dat verbod is niet meer. Aan de ene kant omdat Enschede 'fietsstad' wil zijn, aan de andere kant omdat het verbod lastig te handhaven was.
Het is wel gelukt om scooters en brommers nagenoeg van het stadserf te weren. Ook al is hier het inrijverbod nauwelijks te handhaven. In dit geval is er ook een parkeerverbod voor scooters en brommers ingesteld op het stadserf. Vanuit de gedachte dat de meeste bestuurders die door de binnenstad rijden, er ook moeten zijn. Beboeten is dan makkelijker vanwege het kenteken. De gemeente hoopt op een zelfde 'afschrikeffect' bij het fatbikeverbod.
Maar Enschede zet door. "We hebben dit ook besproken met het ministerie - ik heb de minister hier uitgebreid over gesproken - en we hebben dit gepolst bij de politie en bij de juridische kant", aldus Teutelink. 1Twente heeft deze (juridische) adviezen bij de gemeente opgevraagd, maar die blijken er niet zwart op wit te zijn. Het antwoord van een woordvoerster:
"We hebben telefonisch enkele contacten gehad. Niet op grote schaal. Met de politie hebben we vooral afstemming over handhaving. De juridische haalbaarheid van het voorstel is iets waaraan o.a. onze eigen juristen hebben gewerkt. De proportionaliteit is daarbij belangrijk; een fatbikeverbod enkel in de binnenstad en tijdens winkeltijden. Op die manier denken we de ervaren overlast tegen te gaan en de verkeersveiligheid te vergroten."
Download onze app
