In Depot: Ramie Union, de fabriek van van alles en nog wat

N.V. Ramie Union opende de poorten in 1903. Twee initiatiefnemers, een handvol werknemers, 750.000 gulden startkapitaal. Directeur werd Lodewijk Philip van Gelderen, de oudste telg van een van de twee initiatiefnemers. De fabriek zou uitgroeien tot een innovatief laboratorium waar een keur aan uiteenlopende producten werd ontwikkeld, in productie genomen en aan de man gebracht.

Gloeikousjes uit brandnetel

Ramie Union wordt opgericht door Marcus Levi van Gelderen en A.J. van Vriesland. Dat wil zeggen: zij zijn de initiatiefnemers. Van Gelderen stelt zijn oudste zoon aan als directeur, na de Tweede Wereldoorlog opgevolgd door kleinzoon Henk van Gelderen. Verzetsman en ook directeur van het textielbedrijf van de familie: N.V. Stoomweverij de Nijverheid. De fabriek waar tijdens de oorlog, onder een Duitse directeur, de Nederlandse Jodensterren werden gedrukt.

De fabriek begint met de productie van gloeikousjes voor gaslampen, gemaakt van het spul waaraan het zijn naam ontleend: brandnetel, ramie in het Maleis. Een textielproduct. Brandnetelvezels zijn sterk en heel geschikt voor die toepassing. Al snel schakelt Ramie Union over op de eigen productie van de porseleinen ringetjes waarmee die kousjes worden vastgezet.

De fabriek begint met de productie van gloeikousjes voor gaslampen, gemaakt van het spul waaraan het zijn naam ontleend: brandnetel, ramie in het Maleis. Een textielproduct. Brandnetelvezels zijn sterk en heel geschikt voor die toepassing. Al snel schakelt Ramie Union over op de eigen productie van de porseleinen ringetjes waarmee die kousjes worden vastgezet.

Porseleinen lasdoppen, booming business

Tot elektriciteit gas verdringt als brandstof voor verlichting. De productielijn voor porselein wordt omgebouwd. In plaats van ringen, komen er lasdoppen van de band gerold. Van porselein en bakeliet, beide isolatoren. Merknaam: Simplex. Booming business; rond 1953, als de fabriek haar gouden jubileum viert, zijn er ruim 700 miljoen van die doppen gefabriceerd en verkocht. Let wel: die zijn stuk voor stuk met de hand geperst, gepolijst, geglazuurd en gestempeld.

Maar porselein leent zich ook voor andere producten: asbakken, zoutvaatjes, voer- en waterbakjes voor vogelkooien, puddingvormen, allerhande soorten serviesgoed vinden een weg naar huishoudens in het hele land.

Radio-actief tandpasta

Maar de techneuten en ontwikkelaars bij de Enschedese fabriek slaan hun vleugels breed uit. Toenemende welvaart brengt technologische ontwikkelingen binnen het bereik van steeds meer mensen; het is de tijd waarin consumeren gemeengoed begint te worden. Overal worden gaten in de markt gevonden of bedacht, en gewerkt aan producten om die te vullen. Mooi voorbeeld is een verzorgingslijn van Ramon Union, met mondwater en Luxadont, een radio-actieve tandpasta.

Radio-activiteit is een nieuw fenomeen, waar een heilzame werking aan wordt toegekend.

Herinneringen vastleggen voor gewone mensen

Ander succesnummer is een product waarmee geluid kan worden opgenomen. Helemaal nieuw is dat niet, want dat wordt al met wasrollen gedaan. Probleem is alleen dat zo’n rol na drie of vier keer afspelen wel is grijsgedraaid. Hogere en lagere frequenties worden niet of nauwelijks opgenomen, de geluidskwaliteit is matig en langere tijd bewaren gaat eigenlijk ook niet.

Illustratief is misschien dat er heel wat ouderwetse ‘fonografen’ zijn gevonden met een voorraadje wasrollen nog keurig in de verpakking. Het idee was tof, de praktijk een stuk minder bevredigend.

Voor uitvinders en ontwikkelaars des te meer reden om te blijven zoeken naar een manier waarop dat wèl kan. Want, stel je voor: gewone mensen die thuis een apparaat hebben waarmee ze zelf herinneringen kunnen vastleggen. De wereld is er rijp voor. Dat geldt voor geluid, maar ook voor bijvoorbeeld beeld.

Wil je een foto van jezelf of je gezin, dan ben je aangewezen op een specialist. Met een zware en grote houten camera en kennis van de chemie om daar een afdruk uit tevoorschijn te toveren. Tot het filmrolletje wordt uitgevonden. En een handzaam cameraatje dat je aanvankelijk in zijn geheel inlevert, waarna je een nieuwe film en een stapeltje afdrukken retour krijgt.

Simplat en de KRO

Op allerlei plekken in de wereld wordt gewerkt aan een manier om geluid goed op te kunnen nemen. Met een drager van aluminium of een ander metaal en kunststof emulsies. Maar de heilige graal is nog niet gevonden. Tot het ingenieur J.H. Saueressig van Ramie Union lukt om een emulsie te ontwikkelen die zacht en hard tegelijk is: zacht om op te kunnen nemen, hard om de opname goed te kunnen reproduceren en bewaren. Met een glazen schijf als drager.

Het geheel lijkt op een langspeelplaat. In de fabriek wordt een platenspeler ontwikkelt waarvan de naald zowel geluid kan schrijven als afspelen. Soepel, makkelijk en vrijwel zonder ruis.

Dat systeem vindt gretig aftrek bij de omroepen van die tijd. Onder andere de KRO werkt jarenlang met Simplat van Ramen Union. Waren radioprogramma’s noodgedwongen altijd live, nu kunnen ze worden opgenomen en later uitgezonden.

De Tweede Wereldoorlog en een geheim recept

De Tweede Wereldoorlog gooit roet in dat eten. De familie Van Gelderen is Joods. De fabriek wordt onteigend en komt onder Duits bestuur, de eigenaren duiken onder of worden opgepakt en vermoord. Ingenieur Saueressig - Zuurazijn, letterlijk vertaald - heeft al eieren voor zijn geld gekozen en verkaste naar de oude Heimat. Met het recept voor de emulsie, dat hij zorgvuldig geheim heeft gehouden.

De fabriek sluit uiteindelijk in 1968, in dezelfde periode waarin het leeuwendeel van de Enschedese industrie ter ziele gaat. Inmiddels heeft winkelcentrum Miro zich gevestigd op het voormalige fabrieksterrein langs de Gronausestraat.