In Depot: brandbommen op Enschede

In Nijmegen vallen ruim 800 doden. In Arnhem 57 en in Enschede 40. Met name rond de binnenstad aan de Haaksbergerstraat en de Oldenzaalsestraat. De fabriek van Jannink & Zn. brandt af. Brisantbommen, zeskantige staven gevuld met fosfor of ander niet te blussen spul, bedoeld om terreur te zaaien. In Dresden zou later een enkel bombardement met dit soort wapentuig leiden tot allesverwoestende vuurstormen, 25.000 doden en een vrijwel volledig verwoest centrum.

Fenix

In de Enschedese MuseumFabriek hangt een glas-in-loodraam dat herinnert aan dat vergissingsbombardement op de stad. Als het dat was; er zijn er die stellen dat Sanders Machinefabriek doelwit was. Dat bedrijf zou onderdelen hebben gemaakt voor Duitse vliegende bommen, de VI en de VII, en op het geallieerde lijstje voor gelegenheidsdoelen hebben gestaan.

De machinefabriek aan de Molenstraat wordt verwoest. Dat geldt ook voor de fabriek van Gerhard Jannink & Zonen, op de hoek van de Haaksbergerstraat en de huidige Zuiderval. Het zijn de arbeiders van Jannink die in 1949, nadat het complex is herbouwd, dat glas-in-loodraam aanbieden aan de directie.

‘Phoenix’ heet het, naar het fabeldier uit de Griekse mythologie dat om de vijfhonderd jaar opstaat uit de eigen as. Enschede moet dat kunstje heel wat frequenter flikken.

Brandbommen

De familie Jannink vindt enkele dagen na de verwoesting twee blindgangers tussen de puinhopen: brisantbommen die niet zijn geëxplodeerd. Getuigen van de vernietiging. Niet alleen van hun fabriek: ook op woonwijken Pathmos en Horstlanden Veldkamp vallen brandbommen. Die twee zeskantige staven, niet langer dan een onderarm, blijven decennialang bewaard. Tot Edwin Plokker, de collectiebeheerder van de MuseumFabriek waar dat glas-in-loodraam hangt, een telefoontje krijgt. Of het museum geïnteresseerd is.

Plokker rijdt naar Duitsland, waarvandaan het telefoontje kwam, en keert terug met twee brandbommen in zijn achterbak. “Ze zijn veilig”, was hem verzekerd.

De EOD

Bedoeling is om die blindgangers op te nemen in de collectie. Zoals vrijwel alle objecten in het depot vertellen ze een historisch verhaal. Een oorlogsverhaal, in dit geval. Voor de zekerheid belt Plokker toch even de politie. Daar breekt lichte paniek uit: er ligt een bom in de MuseumFabriek. “Twee zelfs”, meldt de collectiebeheerder.

Als de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD) belt, blijkt de inschatting van de familie Jannink te kloppen. Gevaarlijk is het spul niet, maar het blijven bommen en je weet nooit. De EOD geeft de kwestie ‘prio 3’. Het heeft geen haast, ze komen wel een keer langs om de handel op te halen. Dan is er nog wel tijd om in elk geval een filmpje op te nemen en het verhaal te vertellen.

Dat valt tegen. De explosievendeskundigen van Defensie staan enkele dagen later al op de stoep. De bommen worden in een speciale container geladen, afgevoerd en ergens op het Rutbeek tot ontploffing gebracht. Blijven alleen dat glas-in-loodraam en een handvol foto’s om het verhaal van het bombardement van 22 februari 1944 te vertellen.

En de herinnering van de Enschedeërs die het hebben meegemaakt. Die zijn onder meer vastgelegd in een documentaire die in 2019 verscheen, 75 jaar nadat het gebeurde.