In Depot: Enschede groeide uit tot de mondiale navelstreng van Polaroid

Edwin Herbert Land, Amerikaan en natuurkundige, bedenkt het basisprincipe voor een instantcamera in 1943. Drie jaar later ligt er een werkend prototype, weer twee jaar later liggen de eerste camera’s in de winkel. Vooral begin jaren, 60, als het hem lukt om films te ontwikkelen die binnen een minuut een kleurenfoto uit de camera spuwen, gaat het hard. Een jaar nadat die op markt zijn gebracht, rolt de miljoenste polaroidcamera van de band.

Van Heek & Co sluit, Polaroid opent

Land zoekt productiecapaciteit om aan de groeiende vraag te kunnen voldoen. Het is 1967 als in Enschede het zwaard van Damocles valt: Van Heek & Co sluit definitief de poorten. Voor Polaroid een gouden kans: leegstaande fabriekspanden en een enorm arbeidspotentieel dat vrijkomt.

Polaroid strijkt neer in Enschede. In de fabriek worden filmcassettes geproduceerd en ontwikkeld voor instantcamera’s. Er komt ook een reparatieafdeling voor de camera’s zelf, die elders in de wereld worden gemaakt.

Cult en kunstenaars

De Enschedese fabriek draait als een tierelier. Niet in de laatste plaats omdat ook serieuze fotografen en kunstenaars het instant-karakter en kenmerkende kleurenspectrum ontdekken en uitbuiten. En dat zijn niet de minste: Andy Warhol, Ulay (jarenlang de partner van performancekunstenares Marina Abramoviç), maar ook de Enschedeër David van ’t Veen tillen de kant-en-klaarfilms uit Enschede ver boven het niveau van het vakantiekiekje van de gemiddelde gebruiker. Polaroid is hard op weg cult te worden.

Van ’t Veen is decennialang een van de belangrijkste testers voor het bedrijf. Hij krijgt de beschikking over alles wat er in de fabriek van de band rolt. Ook de nieuwste formaten en producten. Hij liet een oeuvre van zo’n 30.000 polaroidfoto’s na.

Facebookvrienden avant la lettre

Een onooglijk polaroidcameraatje is een tijdlang de best-verkopende camera ter wereld. Het ding heeft iets weg van een goedkoop scheerapparaat en produceert instant-plaatjes op pasfotoformaat. Japanse tienermeiden vallen er als een blok voor. Zij maken foto’s van hun vriendinnen en lopen daarmee te koop; in een boekje of op hun jas gespeld. Facebook-vrienden avant la lettre: hoe meer je er hebt, hoe geliefder je bent.

Apartheid met polaroids

Saillante episode in die Polaroid-geschiedenis draait om de omstreden pasjesregeling in Zuid-Afrika. Alle Zuid-Afrikanen moeten sinds jaar en dag een pas bij zich dragen. Die bepaalt waar je wel en niet mag komen. Het is het meest effectieve instrument waar het apartheidsregime zich van bedient; je houdt er coloureds en blacks keurig mee in de voor hen bestemde townships en wijken.

Het leidt vanaf het midden van de jaren 50 tot explosieve rellen. Het bloedbad in Sharpeville in 1960 wekt wereldwijde afschuw. De politie schiet met scherp op de 20.000 zwarte demonstranten, er vallen bijna zeventig doden. Zuid-Afrika stapte uit het Gemenebest en roept een republiek uit. De foto’s op die gewraakte pasjes zijn polaroids. Made in Enschede.

Caroline Hunter, een scheikundige in dienst van Polaroid, roept het bedrijf publiekelijk tot de orde en krijgt de bons. Die pasjesregeling blijft tot juli 1981 van kracht.

Het einde en een nieuw begin

Polaroid blijft booming tot de digitale fotografie zijn intrede doet. Het aantrekkelijke instant-effect - je ziet vrijwel meteen wat je hebt gekiekt - wordt overgenomen, papier wordt een LCD-scherm. De Enschedese fabriek sluit in 2008. Een groepje oud-werknemers en liefhebbers maakt dan al plannen voor een doorstart.

Nog geen decennium later komt die er ook. Aanvankelijk onder een nieuwe naam: The Impossible Project. Het lijkt ook een kansloze missie; de tijd van klassieke fotografie en fysieke fotoalbums is voorbij, bovendien is de kennis van de chemie achter instant-fotopapier geheim en met de fabriek verloren gegaan.

Maar het lukt de initiatiefnemers om de formule opnieuw uit te vinden en op de markt te brengen, geschikt voor het inmiddels iconisch geworden Polaroid 600-systeem. De techniek levert aanvankelijk niet dezelfde contrast- en kleurrijke resultaten op als de oorspronkelijke films, maar er wordt voortdurend gesleuteld aan de receptuur.

In 2017 koopt de grootste aandeelhouder van The Impossible Project het intellectuele eigendom van Polaroid over. Vanaf dat moment draagt dat onmogelijke Enschedese project de naam Polaroid Originals. Eind 2027 verhuist het bedrijf van Enschede naar Hengelo.

Polaroid en instant-fotografie zijn al geruime tijd bezig met een come-back. Net als ‘gewone’ analoge fotografie, de elpee en de muziekcassette. Het zal de behoefte zijn aan iets tastbaars, in een werkelijkheid die steeds meer uit nulletjes en eentjes bestaat.

Voor dit artikel is gebruik gemaakt van een aantal bronnen, waaronder Wikipedia en publicaties van NPO-Kennis (Waarom zijn polaroids nog steeds zo populair?), Michigan State University (Polavision, the Demise of a Legend), Ulay, Nederlands Fotomuseum (What is this thing called Polaroid?) En Go Zuid-Afrika (23 juli 1986, afschaffing van de zogenaamde pasjeswet).