Pathmos en Moerdijk: het Wilmink vertelt het verhaal van verdwijnende dorpen en wijken

Acteur (o.a. ‘Loenatik’, de serie en de film) John Buijsman, ras-Rotterdammer, maakt zich er zichtbaar kwaad over: de sloop van volkswijken in naam van de vooruitgang, tekentafelwijsheid waarin te weinig rekening wordt gehouden met de belangen en sentimenten van bewoners. Daar moest een voorstelling van komen.

Enschedeër Gerard Cornelisse, drijvende kracht achter Theaterproducties Twente, zag er brood in. Dat was de start van ‘Tombola’, een kakelverse voorstelling van het Wilmink Theater. Vanaf 14 mei staat ‘ie op de planken. Of: op het ijs, want de voorstelling wordt twaalf keer gespeeld in IJsbaan Twente.

De plek waar je iedere schaduw kent

‘Tombola' draait om zo’n verdwijnende wijk. Liever gezegd: om de bewoners ervan, die noodgedwongen moeten verkassen. En daarmee veel meer dan stenen achterlaten. Geschiedenis en verhalen. Een netwerk dat in decennia, soms generaties lang, is opgebouwd. Herinneringen, de plek waar je iedere schaduw, elke stoeptegel kent. Thuis, een leven lang.

Het is geen wonder dat de sloop van oude volkswijken, in naam van de vooruitgang, zoveel emoties oproepen. Verzet, ook. Woede.

Vertrekken is geen optie

Buijsman speelt de hoofdrol: Aad Reuver. En zichzelf. De acteur, die met zijn zoon ook tekende voor het decor, zag het keer op keer gebeuren in zijn stad en maakte het zelf mee. Wond zich er over op. Vocht de geplande vooruitgang aan. In zijn geval met succes, maar dat is eerder uitzondering dan regel. Aad vecht ook; vertrekken is voor hem geen optie.

Aad woont al zijn hele leven in deze buurt. Hij leeft mee met zijn buren, waarvan er steeds meer de koffers pakken en vertrekken. Hij krijgt te maken met ambtenaren, plannenmakers, projectontwikkelaars en profiteurs. Sommigen tonen begrip, allemaal weten ze wat het beste voor hem is. Hij weet dat zij uit hun nek lullen, maar ook dat hij uiteindelijk aan het kortste eind gaat trekken.

Een verzonnen buurt, concrete voorbeelden te over

Die buurt van Aad is fictief. Verzonnen. Zijn verhaal is dat niet. Denk in de Enschedese context aan het al genoemde Pathmos. Maar ook aan Twekkelerveld, waar binnenkort hekken staan en 150 huizen gesloopt gaan worden. Aan Boswinkel en aan Roombeek. Natuurlijk, de stad knapt er vast van op, maar die wijken zijn voorgoed van kleur verschoten.

Je kunt trouwens ook denken aan een dorp als Lonneker. Of Boekelo. Daar wordt misschien niet of veel minder gesloopt, maar ook daar spelen krachten die groter zijn dan de inwoners zelf. In hun geval dat van de markt. Huizenprijzen schieten door het plafond, kinderen van dorpsbewoners die dolgraag in het dorp zouden blijven maken geen kans.

Staat er iets te koop, dan is het volk van buiten met een flinke portemonnee dat toehapt. Mensen zonder connecties of behoefte aan dorps noaberschap, zoals dat er altijd is geweest. Scholen en winkels sluiten, kerken worden sterfhuizen, het verenigingsleven bloedt dood.

Of dat vooruitgang is? ‘Tombola' velt geen oordeel, volgens de makers. De voorstelling laat vooral het effect zien dat die vooruitgang heeft op mensen en gemeenschappen. Omdat ‘ie gedwongen is en op tekentafels niet wordt meegenomen. Als de voorstelling al een pamflet is, dan is het in dat opzicht: plannenmakers zouden meer rekening kunnen houden met de demografische en sociale gevolgen van hun plannen voor mensen.