Arthur Menko maakt podcastserie over oud-oom Sig: De Joodse Raad van Twente

Dat familieverhaal is onderbelicht gebleven. Zeker afgezet tegen de aangrijpende drama-serie ‘De Joodse Raad’ die de EO in 2024 uitbracht. Die gaat over de Joodse Raad in Amsterdam, die overkoepelend verantwoordelijk was voor de uitvoering van Duits beleid met betrekking tot het ‘jodenvraagstuk’. Diezelfde EO komt nu met de podcastserie over de Joodse Raad in onze regio.

“Meteen”, zegt Arthur Menko. “Dat ging niet normaal soepel.” Het was die dramaserie die hem weer bepaalde bij die familiegeschiedenis. Hij nam contact op. “In Twente ging het heel anders en dat verhaal is te onbekend.” Daarna ging het snel. “Binnen een week werd ik teruggebeld en was het: voorwaarts!”

De Amsterdamse en de Twentse Joodse Raad

Dat ‘anders’ behoeft toelichting. Die Amsterdamse Joodse Raad zette de lijnen uit voor de regionale raden. Sig Menko reisde af naar de hoofdstad voor een onderhoud met voorzitter David Cohen. Twente had net de eerste razzia achter de rug; 106 joodse mannen waren in september 1941 van hun bed gelicht en afgevoerd. In de maanden die volgden druppelden al hun overlijdensberichten binnen.

Twente wist al vroeg dat het de Duitsers menens was. Wie op transport ging, kwam niet terug. Er werd een onderduikorganisatie opgezet. Het was met die kennis waarmee Sig Menko het kantoor van Cohen binnenstapte. Hij kwam waarschuwen: deportaties betekenden een doodvonnis, joden moesten onderduiken. Cohen wilde er niets van weten. “Meneer Menko, dat woord komt in ons vocabulaire niet voor.”

De Enschedese textielmagnaat draaide zich om, sloeg briesend de deur achter zich dicht en keerde terug. Hij zou verder contact met Amsterdam mijden als de pest en trok in Twente zijn eigen spoor. Met een handvol collega-fabrikanten en het netwerk van Overduin.

Daarmee schreven Menko en Overduin een verhaal dat zich leent voor een speelfilm. Minstens zo goed als dat van de veel bekendere Oskar Schindler. Beter, misschien.

Een verhaal in de schaduw

Arthur is zeker niet opgegroeid met dat familieverhaal, vertelt hij. “Ik ben erover gestruikeld. Een buurvrouw van mijn ouders kwam ermee. Zij had een documentaire op televisie gezien. ‘Volgens mij gaat dat over jouw familie’.” Menko doelt op ‘Van onmacht naar kracht’ uit 2001 van Elsevier-journalist Renee Sanders. “Ik heb mijn vader ernaar gevraagd en die bevestigde dat. Maar meer ook niet.”

Dat de Menko’s zelf ook nauwelijks over die geschiedenis spraken, ligt volgens Arthur voor een groot deel ook aan Sig zelf. “Die zei, drie maanden na de oorlog: ‘Het verleden is geweest, we moeten voorwaarts.’ Hij wilde ook niet gelauwerd worden.” Sig was een padre de familias van de oude soort. Zijn wil was ongeschreven wet. “De Menko’s zijn stil gebleven.”

‘Niet op een voetstuk’

Niet dat het de bedoeling is om de helden van toen alsnog op het schild te hijsen. Dat paste bij Sig noch bij die andere hoofdpersoon: Leendert Overduin. “Het hoeft niet op een voetstuk. Maar het mag wel in hetzelfde licht als andere verhalen uit de Tweede Wereldoorlog.”

Het is dezelfde reactie als die binnen de kring van nazaten van Overduin en kenners van die kant van hetzelfde verhaal. Geen oordeel. Ook niet over de keuzes die destijds in Amsterdam werden gemaakt. Of, om het breder te trekken: de keuzes die talloze Nederlanders destijds maakten. In een periode waarin zij voor duivelse dilemma’s stonden. Een enkeling pleegde verzet, de meerderheid drukte zijn snor. Of werkte mee.

Geen oordeel, want: wat hadden wij zelf gedaan in die periode van de geschiedenis? Wel balans. Als je het ene verhaal vertelt, mag je het andere niet in de schaduw laten.

Dichter bij

Arthur zit er nog middenin, maar heeft al wel woorden gevonden voor wat het verhaal van zijn oud-oom hemzelf heeft gebracht. “Het heeft me meer verbonden met mijn familie, dichter bij mijn roots gebracht.” Dat gaat om zowel de joodse als de Twentse roots. Om identiteit en rust. “In de laatste podcast heb ik een gesprek met mijn moeder, die uit Enschede komt. Een echt gesprek, zo-een waarvan je hoopt dat meer generatiegenoten dat gaan voeren.”

Arthur komt er nog regelmatig in de stad. Op De Helmer, het oude landgoed van Sig. En in Roombeek, waar de fabriek van Menko stond. “Als ik die watertoren daar zie, dan denk ik: ‘We zijn er nog’. Dankzij deze moedige, lieve, slimme mensen.”