In Depot: het enthousiasme voor de armenhulp van de NSB bekoelde snel

Die nazi-hulp aan minderbedeelden werd uitgevoerd door de NSB en dreef op donaties. Das Reich droeg geen stuiver bij. Aanvankelijk leverden inzamelingsacties en huis-aan-huiscollectes aardige sommen geld op. Maar dat enthousiasme was van korte duur.

Branding avant-la-lettre

Je zou Winter Hulp Nederland als een propaganda-instrument kunnen beschouwen; het was een van de manieren om de gunst van het Nederlandse volk te winnen. Branding avant-la-lettre. Zo’n bombardement op Rotterdam is niet leuk, oorlog en bezetting evenmin, maar die Duitsers zijn zo beroerd niet. Zeker niet als het om een broedervolk gaat, mede-Germanen.

‘Voor het volk, door het volk’, dat was de leus. Ook om de organisatie als vooral Nederlands te etaleren. Onder het nationaalsocialisme zou armoede verleden tijd zijn; dat was de belofte, maar de ideologie moest er niet al te dik bovenop liggen. Breng het netjes, dan gaan de Nederlanders vanzelf de zegeningen van het Derde Rijk zien en omarmen.

Vette krantenkoppen en reclame in het Polygoonjournaal

Het werkte. Eventjes. Arm blijft arm, ook als het land bezet is. En als je een steentje bij kunt dragen, waarom niet? Kwestie van burgerplicht, medemenselijkheid, een bijbelse opdracht zelfs. Noaberschap, in het Twents. Ook Enschedese fabrikanten doneerden, zoals gebruikelijk niet zuinigjes. Onder hen zelfs de Joodse ondernemers.

Vette krantenkoppen vermeldden forse inzamelingen, gulle gevers werden in artikelen vermeld. Rijkscommissaris Seyss-Inquart, de Duitse vervanger van de verdreven Nederlandse minister-president die Winter Hulp Nederland invoerde, verscheen in het Polygoonjournaal. Om het bioscooppubliek mee te nemen in de zegeningen die het Grootduitse Rijk het land ging brengen. Die Winterhulp was nog maar het begin.

Het masker valt

Maar met die krantenkoppen was het rap gedaan. In februari 1941 brak een eerste staking uit, als protest tegen anti-Joodse maatregelen. Seyss-Inquart voerde de druk op de Nederlandse samenleving op. Een half jaar later wist Twente waar het aan toe was; de Duitsers pakten ruim honderd Joodse Tukkers op, in de maanden erna druppelden de doodsberichten binnen. Geen van hen keerde terug.

Metalen ringetjes in collectebussen

Niet dat Nederlanders dapper waren - de meesten hielden zich gedeisd en maakten er voor zichzelf het beste van -, maar geld geven aan collecterende NSB’ers ging toch wat te ver. Daar kreeg je praat van. De weerstand tegen de Winterhulp werd steeds groter. Wie gaf, kreeg een speldje. Aanvankelijk vonden die gretig aftrek. Het eerste was een lichtgevend molentje, maar al gauw sloeg het sentiment om: wie met een speldje liep, was een NSB’er.

Op affiches die opriepen tot een gulle gift verschenen leuzen: ‘Nog geen knoop van mijn gulp voor de Winterhulp’. Collectebussen werden uitgerust met metalen ringetjes, dan leek het of er geld in zat als je rammelde. Het baatte weinig, de opbrengst bleef gering.

Na Dolle Dinsdag, in september 1944, kwam er een definitief einde aan de Winterhulp. Op die dag ging het gerucht dat de geallieerden op het punt stonden Nederland te bevrijden. De Duitsers sloegen massaal op de vlucht, maar keerden al snel weer terug. Zuid Nederland werd daadwerkelijk bevrijd, het noorden wachtte nog een laatste strenge hongerwinter.