Discriminatie op het Enschedese klachtencommissariaat: het bleef bij een beperkt intern onderzoek

Dat is de conclusie van een advies van de Enschedese bezwaarschriftencommissie. Die boog zich over de kwestie nadat 1Twente alsnog verzocht om openbaarmaking van dat rapport. Dat had de gemeente eerder geweigerd. De commissie vindt het terecht dat het rapport geheim is gehouden, want dat gaat alleen over ambtenaren. Niet over inwoners of mensen buiten de gemeentelijke organisatie. Maar daar had het wel over mòeten gaan, vindt de discriminatiewaakhond van oost-Nederland.

Wat was er aan de hand?

Het is 2018 als een medewerker van het Enschedese klachtencommissariaat intern melding doet van discriminerende opmerkingen van collega’s. Eerst bij de klachtencommissaris, later ook bij de afdeling personeelszaken, vertrouwenspersonen en de ondernemingsraad. De medewerker - van Surinaams-Hindoestaanse afkomst - voelt zich gediscrimineerd. Maar het gaat om meer.

‘Turken en Marokkanen zijn dom.’ ‘Gemeenteraadsleden die de Nederlandse taal niet machtig zijn, horen daar niet thuis.’ Uit verschillende stukken, in bezit van 1Twente, blijkt dat de melding van discriminatie meer omvat dan alleen gesteggel op de werkvloer. De (toenmalige) klachtencommissaris doet er niets mee. Ook de andere gremia binnen de gemeentelijke organisatie houden zich afzijdig.

In de zomer van 2021 stapt de melder naar Vizier, het antidiscriminatiebureau in oost-Nederland. Daar wordt de kwestie wèl opgepakt. Er volgen gesprekken met de klachtencommissaris. Die lijkt de zaak serieus te nemen, maar trekt eenmaal terug op kantoor de keutel in. Hoezeer Vizier ook aandringt. Er gebeurt niets.

Toch, na jaren, onderzoek

De melder ligt sowieso overhoop met de klachtencommissaris. Die heeft de gemeenteraad voorgelogen over een heel andere kwestie, waarvan zij de melder de schuld in de schoenen schoof. Ze veegt het eigen straatje schoon en schuift de melder op een dubieuze manier aan de kant. Om te voorkomen dat die de gemeenteraad of de burgemeester wijzer maakt dan ze zijn.

Als de medewerker van Vizier ziek wordt en de zaak moet laten rusten, blijft het opnieuw een tijd stil. Het conflict tussen de melder en de klachtencommissaris is inmiddels uit de hand gelopen. De gemeente begint een ontslagzaak tegen de medewerker, die kansloos wordt verloren. Daarop volgt verhit politiek debat. De conclusie: er deugt niets van de aantijgingen tegen de melder. Die moet excuses krijgen en worden gerehabiliteerd.

Nadat de klachtencommissaris per september 2023 opstapt, slingert Vizier de discriminatiemelding opnieuw aan. Dat leidt tot een serie nieuwe gesprekken. Vizier is allesbehalve tevreden met de manier waarop de discriminatiemelding is opgepakt; er is tot op heden niets mee gebeurd. Bijna een jaar later besluit de ambtelijke directie een onderzoeksbureau in te schakelen. Dat levert in de zomer van 2025 een rapport op.

Maar het college besluit dat rapport geheim te houden.

Stevige kritiek

Die geheimhouding roept vragen op. Zeker als Vizier, die het rapport wel ontvangt, heel kritisch is. Wat de discriminatiewaakhond betreft is inhoud van de melding meer dan voldoende aanleiding voor een grondig onderzoek, maar daarvan is geen sprake. Het rapport is ‘oppervlakkig’ en ‘onvoldoende onderbouwd’, onderzoeksvragen ontbreken, net als duidelijkheid over waarom de kwestie zo lang bleef liggen. Aanbevelingen om dat in de toekomst te voorkomen zijn niet gedaan.

Daarbij zijn de formuleringen in het rapport vaag, ontwijkend en tegenstrijdig. Zo zouden er geen discriminerende of racistische opmerkingen zijn vastgesteld, maar zijn er wel opmerkingen gemaakt die door anderen zo kunnen zijn ervaren. En er is niet of nauwelijks gekeken naar eventuele gevolgen voor inwoners die een klacht indienden bij het bureau.

Intern onderzoek en disciplinaire maatregelen

Samengevat vindt Vizier zowel het onderzoek als het rapport zo diep als een plas water. 1Twente wil dat zelf kunnen onderzoeken en vraagt om openbaarmaking van het rapport. Die openbaarmaking wordt geweigerd en komt er ook later niet. Om een voor de hand liggende reden: het onderzoek behelst weinig meer dan een aantal gesprekken met betrokken ambtenaren.

Die leidden tot disciplinaire maatregelen, zo blijkt onder meer uit de hoorzitting in de bezwaarprocedure die 1Twente voert. Daarom ‘moet het rapport gezien worden als een intern disciplinair onderzoek’. Dat laatste blijkt het geval en daarmee legt 1Twente zich neer bij de beslissing om het geheim te houden.

'Geen melding van discriminatie van inwoners'?

Daarmee is de kritiek van Vizier op het onderzoek en het rapport niet weerlegd. Integendeel. Illustratief voor die vraagtekens is een van de argumenten van de gemeente tegen openbaarmaking. Volgens de gemeente is er ‘nadrukkelijk geen melding over discriminatie van inwoners door medewerkers van het klachtencommissariaat’ gedaan. Maar dat klopt niet.

De melding bevat nadrukkelijk wèl signalen dat ook inwoners last kunnen hebben gehad van discriminatie. Mogelijk zonder dat zelf te weten. Dat is alleen niet of nauwelijks onderzocht.

Vraagtekens blijven

In de hoorzitting of het verweer van de gemeente werd ook niet duidelijk waarom het zo lang duurde voordat de melding is opgepakt. En of en welke maatregelen er zijn genomen om dat in de toekomst te voorkomen.

Signalen van mogelijke discriminatie van inwoners door ambtenaren zijn ernstig, stelt Vizier. Die vragen om ‘deugdelijk en objectief onderzoek’, een onderzoek naar meer dan alleen een interne kwestie. Het blijft de vraag waarom dat niet is gedaan, wie dat heeft besloten en op basis waarvan. En wat dat betekent voor de aanpak van (meldingen van) misstanden in de toekomst.