Enschedese gemeenteraad houdt discriminatierapport geheim, de wethouder jokt en waarom dat niet deugt

In de zomer van 2021 deed een medewerker van het klachtencommissariaat melding van discriminatie bij Vizier, de anti-discriminatiewaakhond in de regio. Dat ging onder meer over discriminerende opmerkingen over inwoners en gemeenteraadsleden, gemaakt door medewerkers van het Enschedese klachtenbureau. De eerste meldingen werden al veel eerder intern gedaan, maar dat leidde tot niets. Pas in 2024 deed bureau Hoffmann onderzoek, eind vorig jaar lag er een rapport. Maar dat is geheim.

Serieuze signalen, ook over inwoners

Vizier nam de melding hoog op, drong herhaaldelijk aan op actie en hekelde de manier waarop de kwestie intern (niet) werd afgehandeld. Voor de goede orde: Vizier adviseert en begeleidt, maar kan niks afdwingen.

Dat Vizier het hoog opnam, is niet zo vreemd. De aard van de melding was ernstig genoeg. Om uit te zoeken wat er intern nou precies speelde, maar ook om te onderzoeken of inwoners die een klacht indienden nadeel ondervonden of hadden ondervonden van eventuele discriminatie.

Dat is meteen het belangrijkste probleem met die geheimhouding van dat onderzoeksrapport. Dat er discriminerende opmerkingen zijn gemaakt door medewerkers van het klachtencommissariaat staat vast; dat blijkt uit diverse stukken die 1Twente in handen kreeg. Maar of dat heeft geleid tot een bevooroordeelde klachtafhandeling van inwoners, en in welke mate dan, blijft schimmig.

Daar komt nog iets bij: omdat het rapport geheim is, valt ook niet vast te stellen hoe het onderzoek daar naar is gedaan, hoe grondig het was, welke onderzoeksvragen daar bij zijn gesteld. Kortom: of dat onderzoek een beetje deugt.

Vizier kreeg het rapport wel en plaatst juist daar grote vraagtekens bij, zo blijkt uit een reactie. 1Twente publiceerde daar recentelijk over.

Vrees leidt tot blikvernauwing

B&W wil dat rapport geheim houden om de betrokken medewerkers te beschermen, zo luidt het motief. En voorkomen dat ambtenaren in de toekomst misschien minder bereid zijn om integriteitskwesties intern aan te kaarten. Voor je het weet belandt dat bij de pers en ben je onderwerp van publiek debat, zo is de vrees. Al zijn er geen signalen dat die vrees gegrond is, zo bleek maandagavond. Maar vrees is besmettelijk. En het leidt tot blikvernauwing.

Het debat in de gemeenteraad spitste zich vooral toe op die vrees: de een begreep het college wel, de ander vond transparantie toch zwaarder wegen. Uiteindelijk besloot de raad in meerderheid het rapport om die reden geheim te houden. Maar daarmee verliest de gemeenteraad haar belangrijkste rol uit het oog: die van volksvertegenwoordiger.

Deze kwestie gaat niet om intern gedoe op een gemeentelijke afdeling, dit gaat over de vraag of inwoners zijn gediscrimineerd. En over de vraag of dat goed is uitgezocht. Maar daarom draaide het maandagavond niet in het debat. Dat draaide om interne kwesties: de bescherming van ambtenaren die betrokken zijn of raken bij integriteitskwesties.

Daarmee heeft de gemeenteraad zich zand in de ogen laten strooien. Op meerdere manieren.

Wat staat er nìet in het rapport?

In dat geheime rapport gaat het, kennelijk, vooral over die interne strubbelingen tussen medewerkers A, B en C. Dat zou je een interne kwestie kunnen noemen, schadelijk als dat op straat komt te liggen. Met de kanttekening dat een integer en goed functionerend klachtenbureau ook in het publieke belang is.

Als je de kritiek van Vizier op het rapport goed leest, heeft het er alle schijn van dat het onderzoek naar mogelijke discriminatie van inwoners flinterdun is. Reacties van gemeenteraadsleden bevestigen dat beeld: als je alles wat die medewerkers betreft in het rapport weg zou lakken, hou je nog maar heel weinig over waarin het gaat over de stad en inwoners.

Raadsleden hebben dat geheime rapport ingezien. Zij mogen en kunnen daar niets over zeggen. Dat doen ze ook niet. Maar als je hen dat beeld voorlegt, is dat ook niet nodig. Non-verbale communicatie spreekt boekdelen.

Maandagavond draaide om wat er in dat geheime rapport staat. Naar alle waarschijnlijkheid is wat er nìet in staat veel belangrijker: het antwoord op vragen over mogelijke discriminatie van inwoners en het onderzoek daar naar. En dan ook de vraag waarom dat er niet in staat.

Daarbij: het onderzoeksbureau, Hoffmann, heeft in een aantal zaken de oren naar opdrachtgevers laten hangen, zo blijkt uit publicaties van onder meer Follow the Money. Er is alle reden om dat onderzoeksrapport tegen het licht te kunnen houden.

Over dat weglakken gesproken: bescherming van direct betrokkenen is terecht. En wettelijk geregeld. Wat het publiek niet aangaat, hoeft niet openbaar gemaakt te worden. Zwartlakken mag. Dat geldt ook hier. Maar geheimhouding op een heel rapport, waarin ook informatie zou moeten staan die het publiek wèl aangaat, deugt niet. Dat maakt publieke controle onmogelijk.

Ligt dat rapport nou op straat of niet?

Tot slot is daar de vraag of geheimhouding überhaupt nog kan. Dat rapport is, ondanks de geheimhouding, door een van de directeuren gedeeld met een externe organisatie: Vizier. Ook dat leidde maandagavond tot een gemankeerd debat. Wethouder Niels van den Berg jokte. En er ontstond een verwarrend woordenspel, waarin ‘op straat’ en ‘openbaar’ de belangrijkste termen waren, maar dat voorbijging aan de kern.

Strakke vraag, strak antwoord (maar gejokt)

De vraag van Herman Brouwer (EnschedeAnders) had niet duidelijker kunnen zijn. Of het rapport te lezen zou zijn bij iemand of bij een organisatie in de buitenwereld, ‘buiten de muren van dit huis.’ Van den Berg was al even duidelijk: “Nee.” Op andere momenten, in andere bewoordingen: “Er is niks openbaar”, of “Ik heb geen enkele aanleiding om in die veronderstelling te zijn.”

Of, nog gekker: “Als er al fragmenten of flarden ergens terecht zijn gekomen…”, in de context van informatie die dan gelekt zou zijn.

Maar Van den Berg wist dat het rapport bij Vizier lag. En hoe het daar terechtkwam, niet via een lek maar gewoon gedeeld door een topambtenaar. En anders wisten de ambtenaren die hem terzijde stonden dat wel. Hij had meer dan een aanleiding om in die veronderstelling te zijn. Maar hij repte er met geen woord over, liet de suggestie over gelekte informatie bestaan, verwarring en onduidelijkheid alom.

De toren van Babel

Het gebeurt vaker, maar ook maandagavond stierf het debat in spraakverwarring. 'De buitenwereld', wat is dat? Valt Vizier daar niet onder? Van den Berg vond maandag misschien eventjes van niet. Maar daar kun je vraagtekens bij plaatsen. 'Niets is openbaar', ook zoiets. Klopt formeel als een bus, want het gaat om een geheim stuk dat dus niet openbaar is. Kan in meer algemene zin ook best kloppen, maar dat hangt er vooral vanaf of Vizier het in een diepe la heeft gestopt. Of niet. In dat laatste geval is er nog niets openbaar. Nog niet. Misschien.

Raadsleden verzuimden door te vragen en dan heb je geen toren van Babel nodig om spraakverwarring te krijgen.

Kan geheimhouding nog wel?

Het gaat allemaal voorbij aan waar het hier om gaat: de vraag of de gemeenteraad formeel geheimhouding kan leggen op een document dat al ambtelijk is gedeeld met een externe organisatie. Maar over die vraag ging het maandagavond ook al niet.

Van den Berg maakte zijn termijn niet af. Na interrupties en een schorsing bleef in elk geval een aantal vragen onbeantwoord. De gemeenteraad bekrachtigde in meerderheid het verzoek van B&W om het rapport over discriminatie geheim te houden. Alleen EnschedeAnders, D66, de Groep Ek-Woltjers (oud-SP) en de PVV waren tegen. De stad is niets wijzer geworden.