In Depot: Pathmos, het verhaal van het moderne Enschede op een kwart vierkante kilometer

Zo’n tuindorp was wat de aanduiding al suggereert: een dorpse wijk met slingerende klinkerstraatjes, guitige huisjes, bomen en een aardig lapje grond. Met een schuurtje om te rommelen en voldoende ruimte voor een zitje en om bloemkolen, andijvie, siepels en wortels te verbouwen. Een mud of wat aardappelen, als je wilde. Zoals je dat gewend was, want veel arbeiders waren geronseld in dorpen in Drente, de kop van Noord Holland of Zeeland.

Vinger in de Pathmospap

Pathmos werd gebouwd tussen 1914 en 1928 in opdracht van Jan Herman van Heek, textielmagnaat van beroep. Nou ja, formeel in opdracht van woningbouwvereniging ‘De Volkswoning’. Maar directeur Gemeentewerken en bouwmeester Anton Helmich Op ten Noort, die de opgave van die woningbouwvereniging vanaf 1907 handjes en voetjes moest geven, was dik met de Enschedese elite. Ga er maar gerust vanuit dat Jan Herman een flinke vinger in de Pathmos-pap had.

De wijk ontleent haar naam aan ‘Mijn Patmos’ het buitenhuis van de textielbaas. En Patmos is het eiland waar de apostel Johannes zijn openbaringen kreeg en neerpende. De extra ‘h’ in de naam is een verwijzing naar zijn achternaam. Jan Herman zal behoefte aan openbaringen gehad hebben. Niet zo vreemd, misschien.

Woningnood, maar geld zat

Jan Bernhard rook kansen. Zijn fabrieken groeiden tegen de klippen op, maar waar herberg je duizenden nieuwe arbeiders en hun gezinnen? De woningnood liep rond 1910 gierend uit de klauwen, de stad hield haar eigen groei met geen mogelijkheid bij. Als het om die woningnood gaat, is er weinig nieuws onder de zon. Verschil is dat het stadsbestuur destijds rap aan de slag ging en beleid maakte.

Nog een verschil: er was een directe relatie tussen de groei van de stad en die van de welvaart van de stad. En bij de aanjagers van die welvaart, klotste het geld tegen de plinten.

Anders dan De Krim

Die stadsbouwmeester Op ten Noort kon een beroep doen op de vermogens van fabrikanten die woningen voor arbeiders nodig hadden. En hij had een visie voor de manier waarop het probleem voor de ‘opstapeling van menschen’ - moest worden opgelost. Anders dan voorheen. Met de afdakswoningen van arbeiderswijk De Krim als voorbeeld voor hoe het niet moest.

Huisjes met maar twee kamertjes voor grote gezinnen, steensmuren, vochtig en lek, geen riolering, zoldertjes die over het hele woonblok doorliepen (en waar je dus weinig mee kon). Dat was een oplossing van lik-me-vesje.

‘Eén gezin, één deur’

Illustratief voor hoe de nieuwe stadsbouwmeester keek naar stadsontwikkeling is dat hij berekeningen maakte van de hoeveelheid alcohol die een arbeider gemiddeld nuttigde. Niet goed voor de arbeider en zijn gezin, niet bevordelijk voor de sociale samenhang en ook niet voor de productie. Anders gezegd: hij keek veel verder dan stenen, muren, ramen en een dak dat niet lekt.

Ander voorbeeld: Op ten Noort was blij dat Enschede geen huurkazernes had, grotere appartementencomplexen waar meerdere arbeidersgezinnen woonden. Dat moest vooral zo blijven; ‘één gezin op één deur’ was het motto. De gedachte daarachter was een sociale, in zekere zin zelfs een socialistische, al zal dat in de kringen van de elite niet dat label hebben gekregen: verheffing van het volk.

De architect-regisseur bij de ontwikkeling van Pathmos schrijft lovend over scholen, badhuizen en bibliotheken. Het Volkspark! ‘Een lusthof voor elkeen’. Als je een stad bouwt, moet je daar ook aan bouwen. Hij had aan de voortvarende burgemeester Edo Bergsma een partner in crime van jewelste. Bergsma was de drijvende kracht achter ‘De Volkswoning’, Op ten Noort had alle ruimte om zijn ideeën in praktijk te brengen.

Proefproject Plein West-Indië

Voordat Pathmos verrijst, ontwikkelt Enschede tussen 1912 en 1914 een proefproject: Plein West-Indië. Veel kleiner van opzet, maar loop er maar eens rond. Hengelosestraat, richting Hengelo, aan de linkerkant. 154 woningen, een school, een paar winkelpandjes en een parkje. Het is een buurtje op zich, geen eenheidsworst maar wel een eenheid, zoals Pathmos. Een kleiner broertje. Vergelijk de school op het Plein West-Indië maar eens met die aan de Spinnerstraat op Pathmos.

Plein West-Indië is een van de vroegste voorbeelden in Nederland van stedenbouwkundige ontwikkeling vanuit een helder integraal concept. En van een tuindorp. Met vier verschillende woningtypen en een enkele variant daar op. En het is de eerste wijk in Enschede die wordt aangesloten op een riool.

1000 woningen, 89 varianten

Dat wordt de lijn voor Pathmos, waarvoor de eerste paal een jaar later de grond in gaat. Ruim duizend woningen, waar dan met negen woningtypen en maar liefst 89 varianten. En scholen, pleintjes, een badhuis (nu sportzaal), een winkelgalerij en winkels en een park. Op ten Noort tekent voor het ontwerp, samen met architect Willem Karel de Wijs. Die laatste ontwierp ook De Maere op het Ariënsplein, nu de kraamkamer voor aanstormend creatief ROC-talent.

Je hoeft niets van architectuur te weten om vast te stellen dat ook hier, net als in West-Indië, aandacht is besteed aan vormgeving, schoonheid, verhoudingen en sfeer. De arbeiders die Van Heek overal vandaan sleepte, moesten fatsoenlijk wonen.

Pathmos ademt textiel. Geen straatnaam die niet aan die nering refereert. Een park dat de naam draagt van de grondlegger van de Twentse textielindustrie, Thomas Ainsworth. Een uit België weggelokte Engelsman, die alles wist van weverijen en spinnerijen en door Willem I flink in de watten was gelegd om in Twente een textielindustrie op de been te helpen. Net als Charles de Maere, overigens. Naar wie die school aan het Ariënsplein is genoemd.

Het Drentse dorp

In 1927 werd het laatste stukje Pathmos gebouwd. Aan de noordzijde. De laatste 226 woningen, bedoeld voor nieuw geworven arbeiders uit de veenkoloniën. In de volksmond heette dat laatste lapje tuindorp dan ook al snel het ‘Drentse dorp’. Maar aan alles was te merken dat de ideeën van Op tenNoort slijtage hadden opgelopen. De huizen waren kleiner, minder zorgvuldig ontworpen en dichter op elkaar gezet; er was minder ruimte voor tuintjes, de straatjes waren rechter.

Enschede was erachter gekomen dat de aanvankelijke tuindorp-gedachte een hoop geld kostte. Daarbij: de rap groeiende stad vrat steeds meer ruimte. Dat werd schaarser en duurder. Sociale woningbouw is mooi, maar het mot niet teveel kosten.

Overstromingen en de vraag naar de toekomst

Dat Drentse dorp bestaat dan ook niet meer. Het verdween bij de grootschalige renovatie van de wijk net na de millenniumwisseling. Vorig jaar raakten ruim zestig huizen onbewoonbaar na overstromingen. Oplossingen om herhaling te voorkomen kosten een godsvermogen en opnieuw laait de discussie op over wat er met die met zorg ontworpen woningen moet gebeuren.

Als er één wijk in Enschede het complete stadsverhaal vertelt, is het Pathmos. Vlek op de kaart wordt economische grootmacht. Stadsuitbreiding tegen de klippen op, verpaupering en een nieuw sociaal besef. Industriële revolutie, arbeidersstrijd en volksverheffing. Sociale waarden en geld. Architectuur en stedenbouw. Succes en teloorgang. En nu: verstedelijking en klimaatadaptatie.

Het streven naar economische groei en welvaart en de strijd tegen verpaupering en armoede is door en door des Enschedees. Er is geen wijk in de stad waar dat dieper in de voegen zit. Wil je die geschiedenis doorvoelen, dan moet je in Pathmos zijn. En opnieuw rijst de vraag hoeveel dat mag kosten.

Voor dit artikel is gebruik gemaakt van diverse artikelen en online-bronnen: Geschiedenis van de techniek in Nederland, De wording van een moderne samenleving 1800-1890, deel VI; Biografie van jonkheer Op ten Noord, op ten noord blijdenstein architecten; Stichting Historische Sociëteit Enschede-Lonneker; Stichting Cultureel Erfgoed Enschede; pathmos.nl en wieiswieinoverijssel.nl.