Hengelo herdenkt oorlogsslachtoffers met oproep: ‘Leer de geschiedenis beter begrijpen’

Burgemeester Sander Schelberg hield een toespraak en stond hierin stil bij de helden van destijds, zoals oud-burgemeester Jan van der Dussen, die actief was binnen het verzet. In 1942 werd hij vervangen door de bezetter en gevangengezet. "Zijn dappere houding verdient onze waardering, want zijn moed was in die tijd zeker niet vanzelfsprekend."

Pijnlijke rol van gemeente

Schelberg benoemde ook de pijnlijke rol van de gemeente Hengelo in de Tweede Wereldoorlog. De gemeente werkte onder leiding van door de bezetter aangestelde burgemeesters gedwongen mee aan de uitvoering van anti-Joodse maatregelen. Die conclusie bleek eerder dit jaar uit onderzoek van de Radboud Universiteit, die in veel gemeenten onderzoek deed naar de omvang van onteigend Joods vastgoed tijdens en na de Tweede Wereldoorlog.

In Hengelo nam de bezetter 87 panden van Joodse eigenaren in beheer, waarvan er 63 werden verkocht. "Een zeer pijnlijke conclusie", sprak Schelberg.

"Voor alle onteigende panden vond na de oorlog rechtsherstel plaats. Maar de diepe persoonlijke schade die Joodse inwoners hadden geleden, bleef grotendeels voor hun eigen rekening. Met de kennis van nu moeten we erkennen dat er te weinig aandacht is geweest voor het immense leed dat Joodse gezinnen is aangedaan." 

De burgemeester van Hengelo vroeg zich ook hardop af of er wel geleerd wordt van de geschiedenis en of er nu niet dezelfde fouten worden gemaakt. "Als ik denk aan de huidige situatie in de wereld, de oorlog in Oekraïne, de onrust in het Midden-Oosten, wereldwijde aanslagen, dan vraag ik me af of we wel écht leren."

Toeschouwer zijn of mensen helpen

Schelberg wees ook op bepaalde mechanismen. "De meeste Nederlanders waren in de oorlogsjaren niet extreem goed of extreem fout, maar waren soms wel afwachtend, bang of stil."

"Zwegen de meeste Nederlanders uit angst, of uit onverschilligheid of uit ongeloof?," was een vraag die de burgemeester opwierp. "En wanneer kwam het moment dat deze grote stilzwijgende meerderheid ontdekte dat werkelijk niemand veilig is als de vrijheid van anderen met voeten wordt getreden? Wat zou uzelf hebben gedaan? Zou u een stille toeschouwer zijn geweest? Of zou u mensen hebben geholpen?"

Schelberg moedigde mensen aan om te luisteren naar verhalen van helden en slachtoffers. "Ga met elkaar in gesprek over de complexe realiteit. Welke mechanismen leidden ertoe dat gewone mensen dader werden? Wat zien wij nu om ons heen gebeuren? Maken we onszelf ook schuldig aan wij-zij-denken? En wat zouden we al in een vroeg stadium voor een ander kunnen doen?"

Met de oproep om samen het hele jaar door vrijheid te beschermen en van het verleden te leren, sloot hij af. 

Stadsdichter

De Hengelose stadsdichter Robert Roth droeg vervolgens een gedicht voor speciaal voor Dodenherdenking geschreven. Het herdenkingsgedicht gaat over stilte, oorlogsdreiging en ongerustheid, waarin de doden de levenden aansporen vrijheid niet vanzelfsprekend te vinden maar dankbaar te vieren.

Lambertusbasiliek

Na de herdenking op het Burgemeester Jansenplein was er aansluitend een bijeenkomst in de Lambertusbasiliek, een initiatief van de Stichting Vredesbezinning 4 en 5 mei Hengelo. In kerk wisselde woord en muziek elkaar af met ruimte voor stilte en bezinning. Eén van de sprekers was predikant Sander Ris, voorganger van de Waterstaatskerk.