De liquidatie van de Enschedese verzetsheld Thiadens is omgeven met raadsels

Hoe Hendrik Arend (Henk) Thiadens om het leven kwam, is vrij nauwkeurig bekend. Een aantal Enschedeërs was getuige, onder hen twee jochies die de liquidatie zagen gebeuren, vlak voor hun neus. Over de achtergronden van zijn dood - en die van een aantal andere verzetsstrijders tijdens de laatste paar uren van de oorlog in Enschede - tasten we nog in het duister. Er lijkt meer aan de hand dan je op het eerste gezicht zou denken.

De laatste uren van de bezetting, twaalf verzetsmensen vermoord

De dood van Thiadens valt samen met die van elf andere Enschedeërs, betrokken bij de ondergrondse strijd tegen de bezetter. Eén van hen werd neergeschoten in de tuin van de synagoge, anderen werden de avond ervoor in koelen bloede neergemaaid in een huis in de Sumatrastraat. Dat was op 31 maart 1945, enkele uren voordat Thiadens het laatste slachtoffer van de oorlog werd.

Hadden de Duitsers niet wat anders te doen? Welke zin had het om nog jacht te maken op verzetsmensen? De zaak was verloren, het maakte geen enkel verschil. Iedereen in Duitse dienst pakte zijn biezen; op 1 april dropen ze massaal af, haastig, in noordoostelijke richting, weg van de oprukkende geallieerden.

Welke zot haalt het in zijn hoofd om in die omstandigheden nog iemand uit zijn cel te halen en tegen de muur te zetten? Laat staan een overval op touw te zetten en een hele groep mensen af te knallen? Dit is wat er gebeurde.

Bloedbad in de Sumatrastraat

Het is 31 maart 1945, nog geen halve dag voordat Enschede bevrijd zal worden. Rond de klok van zeven uur 's avonds scheuren drie overvalwagens van de Sicherheitsdienst (SD) de Sumatrastraat in. Ze stoppen bij het huis van de familie Ter Borg, waar zich een aantal leden uit de verzetskring rond dominee Leendert Overduin heeft verzameld. Op verzoek van Karl Ludwig Huschka, een informant die het vertrouwen van de groep heeft gewonnen. Het lokaas: hij heeft belangrijke inlichtingen over de ophanden zijnde bevrijding.

Twaalf mannen, in het uniform van de SD, stormen de kamer binnen en schieten iedereen overhoop. Er is één overlevende, oma Ter Borg die zich verstopt onder de tafel die is afgedekt met een kleed. Na de oorlog verklaart zij dat in elk geval een paar van de overvallers Nederlands spraken. Niet Duits.

Nog een liquidatie, een ontsnapping en de dood van Thiadens

Nadat die klus is geklaard, rijdt de troep naar de Bolhaarslaan en arresteert Johannes Bosch. Bosch is belastinginspecteur en ritselt geld voor onderduikers, samen met Helmich Ledeboer, firmant van het textielimperium Van Heek & Co. Hij wordt overgebracht naar de gevangenis van de SD in de Enschedese synagoge.

Overduin zat daar ook, de dominee die ruim duizend Joden de oorlog door hielp. Maar die is eerder die dag ontkomen. Een loopjongen van Huschka heeft hem opgehaald uit de cel en naar het huis van Ter Borg in de Sumatrastraat gebracht. Met de bedoeling dat hij zou wijzen waar de geheime zender van de verzetsgroep staat.

Daar heeft de dominee de kuierlatten genomen, vermoedelijk via een wc-raampje. Hij zit ondergedoken in de stad, in afwachting van de bevrijding. Hij is al twee keer eerder opgepakt, in vermomming en met bonkaarten op zak. Elk ander mens was stante pede geëxecuteerd, Overduin werd vrijgelaten. Als een Daniël die ontsnapte aan de leeuwenkuil.

Later die dag wordt Thiadens omgebracht. In een weiland langs de Kotmanweg, op enkele honderden meters van de Haaksbergerstraat waar op dat moment de eerste Britse tanks de stad binnenrijden.

Overduin heeft geen directe banden met de verzetsgroep van Thiadens. De laatste zat bij het gewapende verzet, de tak die sabotage, overvallen en aanslagen pleegt en neergeschoten vliegeniers uit bezet gebied smokkelt. Overduin en de zijnen bieden hulp aan onderduikers en mijden geweld. Maar hun paden kruisten zo nu en dan wel.

Onenigheid tussen Enschedese verzetsgroepen

De stad telt meer verzetsgroepen. Veel contact is er niet; dat is niet nodig en bovendien gevaarlijk. Maar ze kunnen ook niet altijd goed met elkaar door een deur. Er bestaan grote verschillen van inzicht. Over hoe je de Duitsers aan moet pakken, maar ook over wat er moet gebeuren wanneer de moffen het veld ruimen.

Die rivaliteit was er niet tussen de dominee en de zenuwarts. Beide mannen hebben een groot rechtvaardigheidsgevoel. Overduin vertelt tijdens verhoren wat hij doet. En dat hij daar mee door zal gaan; wat moet een dominee anders? Ook Thiadens nam geen blad voor de mond. Hij was rechtdoorzee en heel kritisch op de opportunisten in de kringen van het verzet.

Dat geldt vooral het stadsbestuur, en dan met name secretaris Jan Willem Arnold Van Hattum en de notabelen met wie deze zich graag omgeeft.

Voorsorteren op een positie na de bevrijding

Van Hattum heeft aan het begin van de oorlog weliswaar een verzetsgroep opgericht, werd opgepakt en voor een paar maanden naar kamp Vught gestuurd, maar regelt inmiddels weer bestuurlijke zaakjes voor NSB-burgemeester Oonk. En die Orde Dienst van Van Hattum is vooral bedoeld om het machtsvacuüm na de bevrijding op te vullen. De protocollen daarvoor liggen al klaar.

Veel van die leden van de Enschedese high society hebben zich in september 1944 aangemeld bij het verzet. Onder hen Ben ter Kuile en andere fabrikantenzonen. Volgens Thiadens om alvast voor te sorteren op een positie na de bevrijding. Of om mooi weer te spelen. Sommigen hebben geen vinger uitgestoken, anderen slaan vooral een slaatje uit de Duitse oorlogsmachine.

Een zwartboek, verdwenen bewijs

Thiadens was goed geïnformeerd. Niet alleen fabrikanten en notabelen waren patiënt, ook Duitse officieren. Hij hoorde nog wel eens wat, had contacten. Een goede vriend adviseerde hem een zwartboek bij te houden. Aantekeningen van Enschedeërs die scheve schaatsen rijden, samenwerken met de Duitsers: naam, rugnummer en incidenten.

Niet alleen Thiadens wist veel. Dat gold ook voor belastinginspecteur Bosch, die op dezelfde dag is vermoord.

Thiadens had zich uitgesproken over wat hij na de bevrijding zou doen. Meermaals. Dat zwartboek was niet voor de grap bijgehouden; hij zou een boekje opendoen. Geen stadsbestuur, straks, met mensen die langs de zijlijn hebben gestaan. Of aan de verkeerde kant.

Rond het middaguur, enkele uren nadat de dokter is vermoord, staan er twee mannen op de stoep van Ripperdastraat 1, het huis van Thiadens. Ze dragen een blauwe overall en oranje banden om de arm, daarop B.S. in zwarte letters. Thiaden’s huisgenote, Annie van Kesteren, doet open. De heren komen wat papieren halen. Van de dokter. Of zij even in zijn kantoor mogen.

Als zij weer vertrekken en Annie de deur naar het kantoortje opent, treft ze een puinhoop aan. Alles is doorzocht.

Een zelfbenoemde burgemeester

Van Hattum heeft sinds juni in onderduik gezeten en duikt op diezelfde 1 april weer op. Hij benoemt zichzelf tot waarnemend burgemeester, in lijn met wat zijn verzetsgroep aan het begin van de oorlog heeft bedacht. Dik twee weken later wordt dat bekrachtigd door het militair gezag.

In verzetskringen is weerstand. Van Hattum ligt niet goed. Er is kritiek op de bijdrage die hij tijdens de oorlog heeft geleverd en hier wordt weer een potje partijpolitiek gespeeld. Dat willen de Enschedese verzetsmensen niet. Het komt tot een verzoekschrift aan koningin Wilhelmina; zij weten wie er wèl burgemeester moet worden: Leendert Overduin.

Geschiedschrijvers menen dat Van Hattum eieren voor zijn geld heeft gekozen. Hij blijft aan tot 15 april 1946, dient na decennia gemeentedienst zijn ontslag in en vertrekt plotseling. Per 1 juni is hij consul in Zuid-Afrika.

Verhaallijnen, vreemde incidenten en vragen

Hier komen verschillende verhaallijnen samen. Dat van de moord op Thiadens en Bosch, die wisten wie in het kleine Enschede goed en fout was geweest. Dat van het verraad van infiltrant Huschka, die leden van de groep rond Overduin in de val lokte. Dat van Van Hattum, de zelfbenoemde burgemeester, en zijn groep.

En dat van het zwartboek met namen en de daden van Enschedeërs die aasden op posities. Dat zwartboek is zoek, hoogstwaarschijnlijk meegenomen door de mannen in blauwe overall op de stoep bij het huis van de schrijver ervan.

Die schrijver, Thiadens, werd omgebracht met kogels uit een stengun. Een lichte mitrailleur van Britse makelij dat met wapendroppingen werd geleverd aan het verzet. Oma Ter Borg hoorde moordenaars in de Sumatrastraat Nederlands spreken.

Willy Berends stuitte een paar jaar geleden in Jeruzalem, bij Yad Vashem, op een geheim dossier over Overduin.  ‘Dan zien we ineens de letters TOP SECRET op haar scherm’, vertelt hij in het boek dat hij schreef over ‘pastor Pimpernel’.

Berends en zijn cameraman werden wat paniekerig de kamer uitgebonjourd. Zijn contact liet hem later weten dat Overduin niets op zijn kerfstok heeft; zijn naam staat gebeiteld in de muur in de Tuin der Rechtvaardigen. Dat was anders nooit gebeurd. “Er moet iets of iemand beschermd worden”, meldt dat contact nog. Meer niet.

Zo blijven er vragen. Nog altijd. Waren die liquidaties van Thiadens, Bosch en de anderen meer dan een laatste eruptie van rancuneuze verliezers en werd hen de mond gesnoerd? Door wie, dan? Wat stond er op het spel? En voor wie?

Voor dit artikel is geput uit verschillende bronnen, waaronder: ’Leen, iets dat te maken heeft met God’, Willy Berends; ‘Leendert Overduin: het levensverhaal van een pastor Pimpernel (1900-1976)’, door Arnold Bekkenkamp; ‘De strijd van verzetsman Dirk van der Meer’, door Ties Wiegman; ’Geschiedenis van Enschede - 44 - Een doodgewone jongen van de Bruggertstraat’; ‘Geschiedenis van Enschede - 40 - Een burgemeester van Enschede: “NSB moet zijn als strenge vader”’; Sliepsteen 2005 - voorjaar; Sliepsteen 2005 - herfst; www.blondpiet.nl en de website van de oorlogsgravenstichting.