Een struikelsteen voor dokter Thiadens, de laatste Enschedeër die verzetswerk bekocht met de dood

Kleindochter Klaske Thiadens staat naast een nog te plaatsen struikelsteen, of Stolpersteine. Voor het huis waar haar grootvader woonde, Ripperdastraat 1. Op de hoek van de Haaksbergerstraat. “Wij willen geen bloemen, geen martelaarschap. Wij willen leven,” zegt ze, na een korte beschrijving van het oorlogsverleden en de laatste uren van opa Henk.

Het zijn woorden uit een gedicht dat nog steeds wordt voorgedragen in haar familie. Als de echo van het verhaal van Thiadens zelf die in de vezels is gaan zitten van degenen die hij achterliet. Het zijn twee kanten van dezelfde medaille: leven kun je alleen op waarde schatten als je bereid bent de ultieme prijs er voor te betalen.

Verzet, collaboratie en een zwartboek

Het is oorlog. Enschede telt een aantal verzetsgroepen. Vermoedelijk de grootste is die van dominee Leendert Overduin, die ruim duizend Joden de oorlog door zal slepen. Henk Thiadens, zenuwarts, maakt deel uit van het gewapende verzet. Verantwoordelijk voor sabotage-acties, aanslagen en smokkel van geallieerde vliegers.

Thiadens verzamelt bovendien informatie en speelt dat door, als het nodig is. Over aanstaande razzia’s, bijvoorbeeld. Maar ook over collaborateurs, inwoners die samenwerken met de Duitsers. Hij heeft niet alleen Enschedeërs als patiënt, onder wie leden van textielfamilies, maar ook vooraanstaande nazi’s en nazi-sympathisanten. En zo’n doktersspreekkamer is een beetje kapsalon: je hoort er nog wel eens wat.

Op advies van een goede vriend houdt de dokter een zwartboek bij. Hij noteert alles: namen, rugnummers, gebeurtenissen. Om niets te vergeten. Na de bevrijding zal hij dat boekje opendoen.

De Binnenlandse Strijdkrachten

Tegen het eind van de oorlog - de zuidelijke helft van het land is al bevrijd - roept de Nederlandse regering in Londen de sterk versplinterde verzetsgroepen op om zich te verenigen. Met als doel de vorming van een paramilitaire organisatie, de Binnenlandse Strijdkrachten (B.S.). Onder één centraal bevel, met regionale en lokale commandanten en Prins Bernhard aan het hoofd.

Die B.S. moet de opmars van geallieerde troepen voorbereiden en bespoedigen, en de orde handhaven zodra de Duitsers het veld ruimen. Thiadens is compagniescommandant van de eenheid Enschede-Zuid.

Paasmorgen 1945, bevrijdingsdag

Het is zondagochtend, Eerste Paasdag, en in de Heilige Jacobuskerk in het stadshart wordt de mis opgedragen. Dokter Thiadens zit in de banken als iemand hem in het oor fluistert: “Het is zover.” Het loopt tegen elven. De dokter weet wat hem te doen staat. Hij verlaat de kerk en gaat op weg naar een tuinhuisje in de Broekheurne. Daar liggen de blauwe overalls en wapens van zijn compagnie verborgen. De geallieerden zijn in aantocht, Enschede staat op het punt bevrijd te worden.

Naast Thiadens fietst Piet Breugelmans, zijn adjudant. Opdracht is om de Zuiderspoorbrug te bezetten en heel te houden, zodat de Engelse tanks die in aantocht zijn toegang hebben tot de stad.

Moordpartij in de Sumatrastraat

Dat het menens is, hoef je beide mannen niet te vertellen. De Duitsers zitten in het nauw. Gisteravond is een groep van acht verzetsmensen doodgeschoten in het huis van één van hen aan de Sumatrastraat. Vlak daarna werd Johannes Bosch opgepakt, de geldkoerier van een andere verzetsgroep. Die is vastgezet in de synagoge. Verraad, dat kan niet anders. Dat Bosch in alle vroegte in de tuin van de synagoge is gefusilleerd, weten de mannen niet.

Onderweg worden beide mannen staande gehouden door een Duitse soldaat die Thiadens’ fiets vordert. De vent is op de vlucht, met hordes kameraden, en dat gaat peddelend sneller dan te voet. De arts protesteert en wijst op de esculaap op het stuur. Dan mengt zich een Duitse officier in het gesprek. Dat ontspoort; Breugelmans spuugt de officier in het gezicht.

De Duitser reageert meteen. Hij drijft de verzetsman naar de overkant van de straat en schiet hem met een Schmeisser door het hoofd.

Een salvo uit een machinegeweer

Thiadens wordt meegevoerd, onder schot gehouden door de soldaat. De officier beent er een meter of dertig achteraan. Even verderop zien twee Enschedeërs uit het late verzet Thiadens aankomen, de handen omhoog. “Jongens, help me”, roept de dokter hen toe. “Ze schieten me dood.” De twee blijven toekijken, zonder iets te doen.

Dan zit er een gat in het verhaal, na de oorlog gereconstrueerd op basis van de verhalen van getuigen. Wat er precies gebeurd is, weten we niet. Maar Thiadens weet zijn belagers er van te overtuigen hem te laten gaan. En hij weet opnieuw een fiets te bemachtigen. Even verderop, ter hoogte van de Burgemeester Van Veenlaan wordt hij nogmaals staande gehouden. Mannen in Duitse uniformen. Uit op zijn fiets. Thiadens sputtert tegen, net als eerder. Als hij zijn portefeuille tevoorschijn haalt om te bewijzen dat hij arts is, valt er een oranje armband van de B.S. uit zijn zak.

De soldaten slepen Thiadens naar de overkant van de straat, het weiland langs de Kotmanweg in en sommeren hem door te lopen. Dan maaien ze hem vanaf een meter of tien met een machinegeweer neer. Zijn hoed waait over het weiland.

Twee buurjongens zien het gebeuren. Ze zitten verscholen in een indianenhut in de houtwal, een kleine vijftig meter ervandaan. Een paar honderd meter verderop denderen de eerste Britse tanks over de Haaksbergerstraat de stad binnen. Thiadens is 37 jaar oud.

Raadsels en vragen

De moord op Thiadens en Bosch is omgeven door raadsels. Net als het verhaal over de slachtpartij aan de Sumatrastraat. Beide gebeurtenissen vinden plaats op het moment dat er voor de Duitsers niets meer te winnen valt. Waren die liquidaties op het randje van de bevrijding noodlot? Was het de laatste stuiptrekking van een vijand die wist dat ‘ie verloren had? Of was het opzet? Wisten Thiadens, Bosch en andere verzetsstrijders te veel?

Vraagtekens zijn er nog altijd, ruim tachtig jaar na dato. Niet zonder reden. Uit de lijkschouw van Thiadens bleek bijvoorbeeld dat de kogels uit het machinegeweer waarmee hij om het leven werd gebracht, waren afgevuurd door een stengun. Een geallieerd wapen, vaak bij wapendroppingen geleverd aan het verzet.

Dat zwartboek van Thiadens is nooit gevonden. Naar alle waarschijnlijkheid werd het achterover gedrukt door twee B.S.-strijders, die vrijwel meteen na de dood van de dokter op de stoep van zijn woning stonden en zijn kantoor overhoop haalden.

Maar dat is niet het enige. Meer over die vraagtekens in een vervolgartikel.

Over de toedracht van de dood van Thiadens bestaan een paar lezingen, die op details van elkaar verschillen. De alinea’s over zijn laatste momenten in dit artikel zijn voor een deel gebaseerd op het getuigenis van de twee genoemde jongens, na de oorlog.

Voor dit artikel is geput uit verschillende bronnen, waaronder ‘Geschiedenis van Enschede - 44 - Een doodgewone jongen van de Bruggertstraat’; Sliepsteen 2005 - voorjaar; Sliepsteen 2005 - herfst; www.blondpiet.nl en de website van de oorlogsgravenstichting.