Hoe Enschede tientallen miljoenen voor 'beschermde woonplekken' naar spaarpotten sluist, ondanks wachtlijst en politieke opdracht

Als je vanwege psychische problemen niet meer goed voor jezelf kan zorgen, kan je beroep doen op hulp en ondersteuning. In veel gevallen verloopt zo'n proces via de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo). Soms woon je volledig zelfstandig in een eigen huisje en is er hulp op afroep beschikbaar, soms woon je binnen een instelling maar regel je wel de financiën en de boodschappen. Het doel is snelle doorstroming/uitstroming naar (bijna) zelfstandig wonen. Als er 24/7 intensieve begeleiding nodig is zonder zicht op snelle verbetering, val je onder de Wet langdurige zorg (Wlz).

In alle gevallen van Beschermd Wonen zijn gemeenten verantwoordelijk voor de huisvesting. Ze krijgen daarvoor geld van het Rijk. Dit wordt uitgekeerd aan 43 zogeheten 'centrumgemeenten', die penvoerder zijn namens een groep gemeenten. Enschede is zo'n centrumgemeente. In dit geval hebben Hengelo, Borne, Oldenzaal, Dinkelland, Losser, Hof van Twente en Haaksbergen het mandaat voor Beschermd Wonen in deze regio bij Enschede gelegd.

Beschermd Wonen als melkkoe

Zoals het college elke gelegenheid aangrijpt om te klagen over de tekorten in de jeugdzorg (en dat het Rijk te weinig geld uitkeert om de taken uit te voeren), zo sluist Enschede zelf ook al jarenlang gelden voor Beschermd Wonen door naar de algemene spaarpot. Toenmalig EnschedeAnders-politica Margriet Visser maakte in 2021 al gewag van het feit dat er in de jaren daarvoor zo'n 16 miljoen euro aan rijksgelden níét voor Beschermd Wonen werd ingezet.

Dat zit zo: samen met de zeven andere regiogemeenten heeft Enschede afgesproken dat de reserve Beschermd Wonen - het potje van waaruit onvoorziene uitgaven op dit gebied worden bekostigd - een bovengrens heeft van 6,8 miljoen. In deze regio ontvangen de gemeenten dus zo veel Rijksgeld voor beschermde woonplekken, dat er elk jaar na het aanvullen van de reservepot nog miljoenen overblijven.

Extra geld voor alle gemeenten

De teller staat in Enschede nu op bijna 38 miljoen euro sinds 2018. En oplopende, want inmiddels gebruikt het college in de begroting al bij voorbaat Beschermd Wonen-gelden om financiële gaten af te dekken. Dit jaar gaat het om minimaal 4,5 miljoen euro. Maar de komende jaren komt er nog eens 1,4 miljoen euro (per jaar) bovenop.

Lees verder onder de afbeelding

Niet alleen centrumgemeente Enschede heeft profijt van deze werkwijze. De 'winst' wordt naar rato verdeeld onder de andere regiogemeenten. Zo blijkt uit de jaarrekening van Losser dat er vorig jaar 86.000 euro is overgemaakt als overschot van Beschermd Wonen. Oldenzaal meldt een uitbetaling van 169.000 euro. Bij andere gemeenten wordt het in de jaarrekening niet concreet duidelijk om hoeveel geld het gaat, maar samen (exclusief Enschede) telt het op tot ruim 5 miljoen in 2024.

Veel gemeenten zetten bijdrage 'divers' in

Mag dit allemaal wel? Daarover zijn de meningen in de politieke arena verdeeld. Sommige partijen spreken van 'geoormerkte gelden' die dus ook moeten worden gebruikt voor het bijbehorende doel. 1Twente heeft dit dilemma - inmiddels een jaar geleden - voorgelegd bij de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG). Die geeft aan dat er geen sprake is van geoormerkt geld. "Er is geen eenduidige wijze waarop gemeenten deze uitgaven moeten registreren", aldus een VNG-woordvoerder.

"In de praktijk horen we van veel gemeenten dat zij deze middelen divers inzetten om te zorgen voor een beschermd thuis voor inwoners die dat nodig hebben." Het gaat om maatschappelijke opvang, (intensieve) begeleiding thuis of dagbesteding. In Enschede wordt zo'n alternatief niet concreet benoemd. Het 'overtollige' geld wordt simpelweg toegevoegd aan de algemene middelen, van waaruit allerlei zaken worden betaald of tekorten worden gedekt. En dat is volgens de VNG toegestaan.

71 miljoen in zeven jaar

Toch lijkt het vreemd. In de laatste zeven jaar is er 71 miljoen euro in gemeentelijke spaarpotten verdwenen, terwijl er tegelijkertijd sprake is van een structurele wachtlijst voor beschermde woonplekken voor tientallen cliënten. Zou dat geld dan niet daarin geïnvesteerd moeten worden? EnschedeAnders en PvdA dienden in november 2024 een motie in, om zo snel mogelijk extra woonplekken te regelen. De opdracht aan het college werd unaniem door de gemeenteraad gesteund.

Maar nu - tijdens het zomerreces - laat het college van B&W weten dat zij niet genegen is om de opdracht in de motie uit te voeren. Er wordt naar eigen zeggen al hard gewerkt aan het verkleinen van de wachtlijsten. Als voorbeeld wordt de komst van een nieuwe opvang met 24 woningen in de Apostel Thomaskerk genoemd. Ook in nieuwbouwplan Eschmarkerveld is de ontwikkeling van een woonzorglocatie voorzien. Opvallend is dat de gemeente Oldenzaal in de jaarrekening 2024 minder positief is en schrijft dat beschermde woonplekken 'ondanks de wachtlijst (...) maar langzaam van de grond komen'.

Woonplekken in kleine kernen

Maar er gebeurt meer, zegt het college. Er wordt nog onderzoek gedaan naar 'of en waar sprake is van knelpunten'. Ook zijn er zorgaanbieders die langdurige woonplekken (Wlz) willen inruilen voor minder intensieve zorg (Wmo). En het is de bedoeling dat er onderzoek wordt gedaan naar de mogelijkheden van 'gemengd wonen' in kleine kernen. Het is voor een zorgaanbieder namelijk niet altijd haalbaar om grootschaligere woonzorginstellingen in die kernen te ontwikkelen, terwijl het wel de bedoeling is dat deze locaties gelijkmatig over de regio worden verspreid. Dus niet alleen in Enschede, waar verspreid over de wijken in de stad al veel kwetsbare groepen worden opgevangen. Maar waar dus ook logischerwijs meer cliënten op de woningmarkt komen als zij uitstromen uit de voorziening Beschermd Wonen.

'Een kleine wachtlijst helpt'

Bovendien, zegt het college, neemt de wachtlijst de laatste jaren gestaag af. Een beperkte wachtlijst is daarnaast juist ook de bedoeling, want daarmee 'behouden we namelijk flexibiliteit en voorkomen we de mogelijke aanzuigende werking van aanbod'. Op de wachtlijst voor Beschermd Wonen stonden medio 2023 nog 65 cliënten, nu zijn dat er 47.

"Mensen op de wachtlijst ontvangen een vorm van overbruggingszorg", zegt het college. Deze ambulante zorg wordt geleverd door de toekomstige zorgaanbieder. Het doel is dat de cliënt niet stil hoeft te staan in zijn/haar ontwikkeling tijdens het wachten op een beschermd woonplek. Saillant: van de 47 cliënten op de wachtlijst in en rond Enschede, wachten er 33 op een plek waar 24/7 zorg en begeleiding wordt geboden.