Gemeente Enschede wil miljoenen bezuinigen op eigen personeel en zzp'ers, maar hoe?

Het probleem met aangekondigde inkrimpingen van het personeelbestand bij overheidsorganisaties is dat er in de praktijk vaak weinig van terecht komt. De ambities van van zo'n organisatie blijven na een reorganisatie torenhoog of er komen extra wettelijke taken bij die weer om mankracht vragen. En vlak ook de politiek niet uit. Gemeenteraden en colleges willen hun stempel drukken. Een extra opdracht of regel hier, een nieuw plan of een ronkende visie daar: als in ruil daarvoor geen taken worden geschrapt betekent dit meestal extra werk en dus extra mensen.

Steeds meer ambtenaren

Neem Enschede, waar in 2013 al is besloten dat de ambtelijke organisatie wel wat kon inkrimpen. Maar het verloop van het personeelsbestand is vervolgens jarenlang niet eens strak bijgehouden. Het - jawel - ingehuurde adviesbureau Berenschot kwam in 2019 tot de conclusie dat de ambtelijke organisatie in de zes jaar daarvoor weliswaar met 140 fte is gekrompen, maar dat er ook 40 fte extra aan inhuurkrachten is ingezet. Ook meegerekend met de 'krimp' zijn de 34 fte die destijds zijn overgedragen aan het verzelfstandigde sportbedrijf Sportaal. Dat voert tegen een vaste jaarlijkse bijdrage louter taken voor de gemeente uit. Een soort ambtenaren op afstand dus.

In de jaren daarna is er in het stadhuis en stadskantoor gewerkt aan de aanbevelingen van Berenschot. Althans, dat concludeert Berenschot onlangs zelf in een 'doorwerkingsonderzoek'. Op de omvang van de ambtelijke organisatie hebben die maatregelen echter geen dempend effect gehad. Anno 2024 telt de ambtelijke organisatie een bezetting van bijna 1.800 medewerkers. Ter vergelijking: in 2013 waren dat er 1.500. Bedenk daarbij dat gemeenten in deze periode ook nog tal van taken in regionaal verband hebben belegd. De personeelskosten van de Omgevingsdienst Twente (oprichting 2019), Recreatieschap Twente (2022) en SamenTwente (2022) vallen niet onder een gemeentelijke bezetting.

Snijden in eigen vlees

Reden voor de groei van de ambtelijke organisatie volgens het college: er zijn steeds meer taken, er zijn meer vacatures opengesteld en ingevuld en de cateringmedewerkers zijn weer 'in huis' genomen. Meer taken betekent dus meer personeel, wordt weer eens bevestigd. Daarom is het bijzonder dat in de zomernota staat beschreven dat er de komende jaren structureel 7,6 miljoen gesneden zal worden in eigen vlees, zonder dat daar een concrete invulling aan wordt gegeven, bijvoorbeeld door specifieke taken af te stoten. En dat terwijl er al jaren wordt gesproken van een (veel) te hoge werkdruk onder ambtenaren.

Het college denkt de bezuiniging te realiseren met 'toekomstgericht organiseren'. Het eenvoudiger inrichten van processen, bijvoorbeeld. 'Van gerichte toepassing van Artificial Intelligence en Business Intelligence, verdere digitalisering, herinrichting van werkprocessen, het vervangen van externe inhuur door eigen medewerkers tot het verbeteren van inkoop, juridische kwaliteit en interne bedrijfsvoering', luidt de uitleg.

De bedoeling is dat er 50 fte (vooral pensioengerechtigde medewerkers) uitstromen, maar dat er voor ook 30 fte aan (jongere) collega's worden aangenomen. Voor wie niet helemaal vrijwillig de organisatie verlaat is er begeleiding van werk naar werk. Al met al moet hier dus ook weer budget voor worden vrijgemaakt. De vraag is dus ook in hoeverre er van een netto bezuiniging van 7,6 miljoen euro in 2029 sprake zal zijn.

Vacatures lastig in te vullen

Laten we een van de ambities uitlichten: het verminderen van de inhuur van externe deskundigen. Dat klinkt heel cliché (wie kan er tegen zijn?) en is naar wens van de gemeenteraad. Maar hoe realistisch is dit voornemen? In de jaarrekening van 2024 concludeert het college van B&W namelijk op minimaal tien begrotingsposten dat er sprake is van hogere kosten door de inhuur van personeel. En dat is geen luxeprobleem: het is algemeen bekend dat er veel overheidsvacatures door personele krapte nauwelijks zijn in te vullen met vaste medewerkers. Ben je een deskundige op het gebied van woningbouw of energietransitie, dan doe je er voor je eigen bankrekening beter aan om je als zzp'er te laten inhuren.

1Twente heeft bij de gemeente Enschede opgevraagd hoeveel geld er afgelopen jaren is uitgegeven aan de inhuur van zzp'ers en adviesbureaus. Bij zzp'ers gaat het vaak om tijdelijke dienstverbanden voor specifieke projecten, maar ook ter vervanging van langdurig afwezige werknemers of als oplossing voor moeilijk in te vullen vacatures. Adviesbureaus worden op allerlei fronten ingehuurd, bijvoorbeeld als er specifieke kennis nodig is die niet voorhanden is in het stadhuis of stadskantoor. Een stikstofberekening wordt bijvoorbeeld in veel gevallen niet door ambtenaren uitgevoerd, maar door een extern bureau dat daarin gespecialiseerd is.

150.000 uur aan zzp'ers

Uit de door de gemeente Enschede aangeleverde gegevens blijkt dat er in 2023 in totaal voor bijna 16 miljoen euro is uitgegeven aan ingehuurd personeel. Samen hebben deze zzp'ers 166.000 uren gedeclareerd, wat neerkomt op gemiddeld 96 euro per uur. Vorig jaar is er iets minder betaald aan inhuurkrachten: 13,7 miljoen euro voor ruim 150.000 gedeclareerde uren, gemiddeld 91 euro per uur.

Omdat het salaris van alle ambtenaren bij elkaar vorig jaar optelde tot 152 miljoen euro, was in 2024 dus zo'n 9 procent van de totale loonsom bedoeld voor externe inhuur. Daarmee ligt Enschede behoorlijk onder het gemiddelde van gemeenten van vergelijkbare grootte (17,6 procent van de loonsom). Hoe het college van Enschede de inhuurkosten verder wil verlagen wordt niet concreet uitgelegd. Wel is adviesbureau Maandag Managed Services ingehuurd om daarbij te assisteren.

Adviesbureaus op stoel van ambtenaar?

En over adviesbureaus gesproken: dat is uitgerekend een post waar ook veel potentiële personeelskosten in verpakt zitten. Eerder dook Nieuwsuur al eens in de wereld van adviesbureaus, die steeds meer grip lijken te krijgen op gemeentelijke organisaties. Er zijn gevallen waarbij medewerkers van dergelijke bureaus letterlijk op de stoel van de ambtenaar zitten. Met name rondom de energietransitie zien zij hun kans schoon om ambtelijke organisaties van adviezen te voorzien; het is een gat in de markt.

Het is moeilijk te zeggen hoe die situatie is in Enschede. Op verzoek van 1Twente heeft de gemeente een globaal overzicht gegeven van de adviesbureaus die afgelopen jaren zijn ingeschakeld en de totale kosten die daarmee zijn gemoeid. Opvallend in die cijfers is de toename, niet alleen in de kosten, maar vooral ook in het aantal bureaus dat is ingeschakeld.

Bijna 3 miljoen meer aan 'advieskosten'

In 2023 schakelde de gemeente Enschede in totaal 135 adviesbureaus in. Daarmee ging 'een kleine 6 miljoen euro' mee gemoeid. In 2024 waren de totale kosten voor externe bureaus gestegen naar 8,8 miljoen euro. Dit geld was bedoeld voor opdrachten die door 176 verschillende adviesbureaus werden uitgevoerd.

De specifieke opdrachten (en kosten) zijn door de gemeente niet gedeeld. Maar het gaat om facturen van een paar honderd euro tot enkele tonnen. In de lijst met adviesbureaus staan bijvoorbeeld meer dan twintig verschillende communicatie-, tekst- en conceptbureautjes en zelfs bijna veertig ingenieursbureaus die helpen bij het ontwerpen en plannen van technische (bouw)projecten. Een paar 'dure jongens' staan mogelijk in de lijst met managementadviezen. Daarin staat bijvoorbeeld de GalanGroep, dat de kosten van de tijdelijke gemeentesecretaris declareert.

Voor de inzet van adviesbureaus door gemeenten bestaan geen standaardnormen of vergelijkingsmogelijkheden. Hooguit zouden deze zakelijke dienstverleners kunnen worden afgezet tegen de overheadkosten, ofwel kosten die een organisatie aan zichzelf besteedt zoals managementkosten. In Enschede is dat ongeveer 87 miljoen euro, wat betekent dat 10 procent van de overheadkosten opgaat aan adviesbureaus.