Verplichte gezichtsscan bij gemeentebalie in Enschede is nu nog 'op eigen risico', maar staatssecretaris wil wet wijzigen

Wie voor een paspoort, rijbewijs of een inschrijving bij de gemeente naar het Enschedese stadskantoor of 't Lossers Hoes gaat, wordt sinds kort onderworpen aan een gezichtsscan. Een met kunstmatige intelligentie uitgeruste camera vergelijkt de foto op het identiteitsbewijs met het gezicht van de persoon die zich aan de balie meldt. Dat gebeurt aan de hand van zogeheten biometrische gegevens die een mens uniek maken, zoals de afstand tussen de ogen, de breedte van de neus en de kaaklijn. De persoon aan de balie heeft feitelijk geen keuze: niet meewerken aan de scan betekent geen nieuw paspoort of rijbewijs.

Autoriteit Persoonsgegevens is kritisch

De methode die de gemeente gebruikt wordt gezichtsvergelijking genoemd. Niet te verwarren met gezichtsherkenning, want in het tweede geval worden biometrische gegevens opgeslagen en door een database gehaald om een 'match' te vinden. Bij gezichtsvergelijking worden de biometrische gegevens na de scan verwijderd en wordt alleen de rapportage met een foto in het persoonlijke dossier bij de gemeente opgeslagen.

Maar hoe dan ook, het gaat hier in de kern om verwerking van persoonsgegevens. En dat betekent dat de toepassing ervan proportioneel en noodzakelijk moet zijn. De Autoriteit Persoonsgegevens heeft zich met het oog op de privacy in het verleden al eens kritisch uitgelaten over het toepassen van gezichtsvergelijkingssoftware door gemeenten. Dit omdat er geen expliciete wettelijke toestemming voor is. 

Staatssecretaris denkt aan wetswijziging

Als het aan de staatssecretaris ligt, komt die toestemming er gauw. 'Fraudeurs proberen namelijk om met nepgegevens ingeschreven te worden in de BRP of om een echt paspoort of identiteitsbewijs met valse gegevens aan te vragen. Van der Burg zegt te werken aan een wetswijziging voor toepassing van gezichtsvergelijking bij het aanvragen van reis- en identiteitsbewijzen en inschrijving in de Basisregistratie Personen (BRP). 'Ik wil de inzet van deze techniek wettelijk verankeren en in de toekomst onderdeel maken van het standaard aanvraag- en uitgifteproces', schreef hij vorige maand al in een Kamerbrief.

PVV-Kamerlid Emiel van Dijk stelde onlangs Kamervragen over het gebruik van gezichtsscanners in Enschede. Hij wilde weten of de staatssecretaris deze werkwijze proportioneel acht, 'terwijl deze controles in het verleden probleemloos door de baliemedewerkers werden uitgevoerd'. Volgens Eric van der Burg nemen gemeenten hun taak als 'poortwachter' van het identiteitsstelsel 'terecht heel serieus'. Hij ondersteunt dus hun wens om de scanners te gebruiken. 'Automatische gezichtsvergelijking is een bewezen technologie die onder gecontroleerde omstandigheden (...) een waardevol hulpmiddel is bij de beoordeling of de foto op het identiteitsbewijs bij de juiste persoon hoort.'

Concrete fraudecijfers ontbreken

Volgens Van der Burg worden gezichtsscanners inmiddels in meer dan de helft van de gemeenten gebruikt. Maar een overzicht is er niet. 'Voor zover gemeenten nu gezichtsscanners als ondersteuning inzetten in deze processen, is dat op eigen initiatief en onder eigen verantwoordelijkheid.' De werkwijze is immers nog niet wettelijk verankerd. Het uitvoeren van een zogeheten dataimpactanalyse (DPIA), waarin nut, noodzaak en de borging van privacy onderbouwd worden is dus een zaak van lokale privacyambtenaren en de Autoriteit Persoonsgegevens als toezichthouder.

De staatssecretaris voert aan dat er 'een reëel probleem' is en wijst daarbij op een jaaroverzicht van het Expertisecentrum Identiteitsfraude. Maar daarin ontbreken concrete cijfers van gemeentebalies. Bij zogeheten ID-desks van het expertisecentrum - waar deze meldingen binnenkomen - zijn vorig jaar 1780 gevallen van identiteitsfraude geregistreerd. De meeste meldingen kwamen van de Nationale Politie, gevolgd door de Koninklijke Marechaussee en op drie gemeenten. Aantallen worden niet genoemd.