Geen scan, geen paspoort: aan de gemeentebalie van Enschede en Losser is gezichtsvergelijking nu verplicht

Stel, je hebt een nieuwe identiteitskaart nodig en je meldt je daarvoor in het stadskantoor van Enschede of in 't Lossers Hoes. Voorheen was het al verplicht om jezelf te identificeren. De medewerker van de gemeentebalie vergelijkt dan de foto op je id-kaart met je daadwerkelijke gezicht. Deze controle is nu overgenomen door kunstmatige intelligentie. Een camera vergelijkt een foto met een scan van jouw gezicht aan de hand van biometrische kenmerken. De afstand tussen je ogen, de breedte van je neus, de diepte van je oogkassen en je jukbeenderen en kaaklijn verraden namelijk dat jij het echt bent (of niet).

Gezichtsvergelijking, hoe zit dat?

Allereerst is het goed om te beseffen dat het hier niet gaat om gezichtsherkenning, maar om gezichtsvergelijking. Het mag hetzelfde klinken, maar het verschil zit in het gebruik van een database. Een camera met gezichtsherkenning, gebruikt de biometrische scan van een gezicht om de unieke kenmerken van de persoon te vergelijken met (alle) foto's die in een systeem zijn opgeslagen. Aan de hand van zo'n database zou je dus aan live opsporing kunnen doen. Een diepe inbreuk op de privacy die in de kern verboden is.

Bij gezichtsvergelijking wordt alleen een vergelijking gemaakt tussen - in dit geval - een specifieke foto op de identiteitskaart en het gezicht van de persoon die zich bij de balie meldt. De gezichtskenmerken die aan de balie zijn vastgelegd om te kunnen vergelijken, worden niet opgeslagen in een database en direct van de server verwijderd. Als de persoon aan de balie bijvoorbeeld wordt verdacht van een winkeldiefstal, dan gaat er geen belletje af bij de politie. Er wordt overigens wél met de politie gebeld als de vergelijkingsscan lager scoort dan 70 procent en er ook bij de baliemedewerker twijfel bestaat over de identiteit van de persoon in kwestie. De politie wordt dan opgeroepen vanwege verdenking van identiteitsfraude.

Niet bijzonders, dus?

Het simpele feit dat er geen database met biometrische persoonsgegevens wordt bijgehouden, betekent niet dat gezichtsvergelijking lichtzinnig moet worden opgevat. De foto die aan de balie is gemaakt, voorzien van het rapport met de uitkomsten van de vergelijking en andere persoonsgegevens zoals je naam, wordt namelijk wel opgeslagen in het digitale systeem van de gemeente, dat iBurgerzaken heet. En dat blijft er afhankelijk van de aard van dienstverlening soms 10 jaar, maar soms wel 110 jaar bewaard.

Volgens de Autoriteit Persoonsgegevens (AP), de Nederlandse privacywaakhond, mag een gemeente gezichtsherkenningssoftware gebruiken als er een zogeheten data-impactanalyse (DPIA) is uitgevoerd. In zo'n analyse worden de privacyrisico's van een dienst of maatregel van de overheid opgesomd. "De gemeente moet in die DPIA dan met concrete cijfers kunnen aantonen dat het gebruik van gezichtsherkenning noodzakelijk is", aldus een woordvoerder van de AP. "Als er geen DPIA is gedaan of als er wel een DPIA is gedaan, maar de noodzakelijkheid niet voldoende is onderbouwd, dan overtreedt de gemeente de regels van de AVG (privacywet, red.)."

Is het noodzakelijk?

Oke, tot zover de privacywaakhond. Maar wie bepaalt dan precies wat 'noodzakelijkheid' is? Is dat de gemeente zelf? In Enschede is er in ieder geval wel een data-impactanalyse uitgevoerd voorafgaand aan het gebruik van gezichtsvergelijking. 1Twente heeft dit rapport opgevraagd en ontvangen. Er wordt uitgelegd hoe het systeem werkt en welke gegevens wel of niet worden opgeslagen.

De noodzakelijkheid voor de inzet van gezichtsscanners is groot, volgens de gemeente. Identiteitsfraude zou namelijk een steeds groter probleem zijn. De gemeente Enschede is gevraagd naar hoe vaak er identiteitsfraude is gepleegd aan de gemeentebalie. Maar die cijfers zijn er niet. "De invoering van deze maatregel is dan ook niet gebaseerd op lokale incidentcijfers, maar op landelijke ontwikkelingen ontwikkelingen op het gebied van identiteitsfraude en ondermijning", aldus een woordvoerster.

In de DPIA wordt verwezen naar een rapport van de Koninklijke Marechaussee. Maar daaruit blijkt dat deze specifieke vorm van fraude - zogeheten 'look-a-like-fraude' - zich vooral afspeelt aan de landsgrenzen en op vliegvelden, met vervalste of geleende papieren. Aan gemeentebalies wordt deze niet of nauwelijks waargenomen; er zijn in ieder geval geen concrete cijfers. De gemeente wijst in dat kader op de zaak van Ridouan Taghi, waarin is gebleken dat er aan de gemeentebalie is gefraudeerd. Maar in deze zaak was het juist een corrupte ambtenaar die de vervalste papieren mogelijk maakte.

Mag je het verplichten?

Sinds 1 september is iedereen die zich voor reispapieren of het doorgeven van huwelijken, verhuizingen en geboortes bij de gemeentebalie meldt verplicht om mee te werken aan de gezichtsvergelijking. 'Als een aanvrager dit weigert dan kan geen gebruik gemaakt worden van de diensten van Burgerzaken', schrijft de gemeente in de DPIA. Met andere woorden: geen scan, geen paspoort. De vraag is of dit mag. Wettelijk is een verplichting namelijk niet vastgelegd.

Ondertussen maken volgens Enschede al 180 gemeenten gebruik van de methode. De verplichting zou eventueel zijn toegestaan als de scan noodzakelijk is om de wettelijke taak - het vaststellen van de identiteit van een aanvrager - uit te voeren. Maar dat wordt al jaren gedaan, gewoon met het blote oog door de baliemedewerker. En ook al zou een machine dat beter kunnen, er is geen enkele aanwijzing dat die fysieke controle vaak te wensen overlaat. Een rechter heeft zich echter nog nooit uitgesproken over deze kwestie. En dat is precies waar het wringt: wie weigert om mee te werken (en bereid is om er een zaak van te maken) krijgt geen rijbewijs of identiteitsbewijs. En dat zijn onmisbare documenten.

Moet de politiek hier niets van vinden?

Een ingrijpende maatregel zoals het toepassen van gezichtsvergelijking zal vast uitgebreid door de gemeenteraad zijn besproken, zal je denken. Ook die vraag is aan een woordvoerder van het college voorgelegd. Uit het antwoord blijkt dat de lokale politiek al lang toestemming heeft gegeven om de methode toe te passen. Al is er in het debat geen woord aan vuil gemaakt. Je moet ook goed zoeken en een goed geheugen hebben om het besluit terug te vinden.

"In 2022 heeft de gemeenteraad budget beschikbaar gesteld voor fraudebestrijding aan de balies van Burgerzaken", aldus de gemeentewoordvoerster. En dat klopt, verstopt in de begroting voor het daaropvolgende jaar, op pagina 13, staat het budget vermeld. En de bijbehorende uitleg volgt op pagina 253. Het gaat volgens deze begrotingspost om 60.000 euro per jaar. 

In 2024 wordt nog eens eenmalig 75.000 euro beschikbaar gesteld voor de aanschaf van apparatuur. Dat maakt het allemaal wat ingewikkeld. Gelukkig zijn we in staat om de aanbesteding terug te vinden. En daarin liegen de kosten er niet om. Al met al kosten de diensten - die zijn belegd bij softwarebedrijf Oribi - 535.000 euro voor de gemeenten Enschede en Losser samen.