Camera's met gezichtsvergelijking en id-fraude in Enschede: ‘Ten koste van alles voorkomen’

Enschede startte eerder dit jaar een proef met gezichtsvergelijkingscamera’s bij de balies van het Stadskantoor. Wie daar een paspoort of rijbewijs komt ophalen, ontkomt niet aan een geautomatiseerde vergelijking van zijn of haar gelaatstrekken. Sinds deze maand is die biometrische check verplicht.

Nauwelijks politieke aandacht, geen maatschappelijk debat

Tot op heden is er politiek nauwelijks aandacht geweest voor de installatie dan wel het verplichte karakter van die camera’s. BBE’er Danny van Dijken, partijgenoot van Teutelink, was de eerste die er vragen over stelde. Daarbij ging het vooral over mogelijk verlies van menselijk contact aan de gemeentelijke balies, juridische risico’s en proportionaliteit. Oftewel de vraag of de kosten wel opwegen tegen de risico’s van identiteitsfraude.

Als achtergrond: hoe vaak identiteitsfraude in Enschede voorkomt is niet bekend. Veiligheidsdiensten en politie trekken landelijk wel aan de bel; dit soort fraude komt steeds vaker voor. Het gaat daarbij vooral om de identiteitsfraude op Schiphol en bij andere drukke grensovergangen.

Van Dijken tekende in zijn vragen wat cijfers op: 665 geconstateerde fraudegevallen bij grensovergangen, 971 valse identiteitsdocumenten. Landelijk. Ter vergelijking: op Schiphol alleen passeren jaarlijks ruim 43 miljoen reizigers de grens.

Risico’s van id-fraude en van biometrische checks

De discussie gaat vooral over de vraag of de nadelen van geautomatiseerde gezichtsregistratie opwegen tegen de risico’s van id-fraude. Die nadelen raken aan de inbreuk op privacy en inbraak op systemen door geheime diensten. Veiligheidsexperts en cyberspecialisten waarschuwen al geruime tijd - en steeds nadrukkelijker - voor de risico’s van it-systemen bij zowel overheden en bedrijven als burgers.

Andere vragen gaan over de mogelijkheden voor overheden om gegevens uit dit soort systemen te gebruiken voor andere doeleinden. Denk aan het innen van achterstallige gemeentelijke belastingen of boetes.

Die laatste twee risico’s van inbraak en misbruik kwamen in de vraagstelling - en in de beantwoording - niet aan bod. En dan laten we de kosten voor aanschaf, installatie (ruim een half miljoen), onderhoud en training van medewerkers nog buiten beschouwing.

‘Gevolgen enorm’, maar welke dan?

Van Dijken vroeg wel naar de afweging die is gemaakt bij de beslissing om de bewuste camera’s te plaatsen. Niet op basis van cijfers, want die zijn er niet, maar op basis waarvan dan wel?

“We zoeken altijd naar balans”, zei Teutelink maandagavond. “Tussen dienstverlening, privacy en veiligheid. Maar zelfs als het in Enschede om maar een enkel geval zou gaan, de gevolgen voor inwoners zijn enorm. Ik wil identiteitsfraude ten koste van alles voorkomen.” Impliciet: id-fraude aan de balie van het Enschedese Stadskantoor komt waarschijnlijk maar heel weinig voor. Maar de gevolgen zijn zo ernstig, stelt de wethouder, dat de voordelen van het systeem ruimschoots opwegen tegen de nadelen.

Wat die gevolgen voor inwoners dan zijn, werd niet duidelijk. Teutelink lichtte dat niet verder toe, Van Dijken (of een ander raadslid) vroeg er ook niet naar.

‘Gebruik is proportioneel’, maar veel vragen niet gesteld

Enschede volgt de landelijke ontwikkelingen, zei Teutelink. “Er zijn veel gemeenten die het doen.” Daarbij zou ‘enkel visuele controle’, zoals het tot voor kort altijd ging, ‘niet meer mogelijk’ zijn. Waarom de check van een ambtenaar van een paspoortfoto en de persoon aan de andere kant van de balie niet meer mogelijk is, werd maandagavond niet duidelijk. Over de mogelijkheden om bij twijfel hulp in te schakelen - van collega’s, beveiligers of politie - werd niet gesproken.

De juridische risico’s in het geval een inwoner weigert mee te werken aan de biometrische check aan de gemeentebalie en naar de rechter stapt, zijn gering, volgens Teutelink. De systemen voldoen aan alle daar voor geldende regels.

Samengevat: Teutelink en het Enschedese college zien geen serieuze risico’s in het verplicht gebruik van gezichtsherkenningscamera’s en vinden dat proportioneel. Ook als identiteitsfraude aan de balies van het Stadskantoor nauwelijks voorkomt.

Waarom de oude manier van pasfoto vergelijken met het gezicht aan de andere kant van de balie niet meer afdoende zou zijn, is niet duidelijk.

Een politiek of maatschappelijk debat over alle kanten van deze it-medaille heeft, ook met deze vragen, niet plaatsgevonden. Dat geldt ook voor een politieke afweging van de kosten en de baten ervan.