De aanpak van zorgfraude in Twente krijgt landelijk navolging, maar de schaduwkant wordt niet genoemd

In Twente en Tilburg draait sinds 2017 een proef om gemeenten te helpen zorgfraude te voorkomen of, als dat niet lukt, snel op te sporen en de kop in te drukken. Succesvol, stellen de verantwoordelijke bestuurders en uitvoerders. Zo succesvol dat de ontwikkelde methoden nu landelijk worden uitgerold. Maar dat succes heeft een keerzijde: er worden fouten gemaakt.

Ernst Bergboer

Vandaag 09:31

Over de gemaakte fouten wordt gezwegen. En ze worden niet hersteld. Daarmee dreigt export van zowel het succes als het falen.

Een miljoen aan terugvorderingen

Carefree Twente heeft een behoorlijke groei doorgemaakt. Het zorgbureau levert dagbesteding voor ouderen en kinderen met een beperking met Syrische wortels. Specifieke zorg voor een specifieke doelgroep. De meeste personeelsleden delen die achtergrond. Net als de tweekoppige directie, Rima Lahdo en Kamil Yousef.

Veel van hun cliënten zijn doorverwezen door collega-instellingen, de gemeente en zorgverzekeraar Menzis. Het is eind 2018 als die laatste plotseling een onderzoek aankondigt en kort daarna de betalingen stopzet. De reden of aanleiding is niet duidelijk, maar het zou gaan om fraude met zorggeld.

In 2019 leidt dat onderzoek tot de conclusie dat er ondermeer zou zijn gesjoemeld met urenbriefjes. Menzis vordert 6 ton terug. Kort daarna ontbinden ook de samenwerkende Twentse gemeenten het contract en leggen een claim van enkele tonnen bij het zorgbureau neer. Ook de Belastingdienst en het UWV melden zich. De totale terugvordering beloopt een miljoen euro.

Grijze haren

Lahdo en Yousef ontkennen. Stellig. Maar er is een trein in beweging gezet die niet meer te stoppen valt. Bankrekeningen worden geblokkeerd, er wordt beslag gelegd op huizen, Yousef’s auto wordt in beslag genomen. Halverwege 2019 gaat het bedrijf failliet. De curator start een rechtszaak; beide directeuren zouden hoofdelijk aansprakelijk zijn.

Aanvankelijk acht de rechter in Almelo beiden schuldig aan nalatigheid. De rechtbank Leeuwarden-Groningen oordeelt in hoger beroep (oktober 2023) anders: de bestuurders valt niets te verwijten, van nalatigheid of fraude is geen sprake. Integendeel: zij hebben alles gedaan wat je mag verwachten, en meer. De vorderingen van Menzis en Enschede zijn op drijfzand gebaseerd, sterker: het inmiddels failliete CareFree had nog een hoop geld van Menzis tegoed. Een jaar later bevestigt de Hoge Raad die uitspraak.

Discriminatieklacht van tien ondernemers

Het verhaal van CareFree Twente - en Lahdo en Yousef - staat niet op zichzelf. 1Twente tekende gelijkluidende verhalen op van nog drie zorgondernemers uit de regio. De bedragen, schuldeisers en scenario’s verschillen. Er is een aantal overeenkomsten.

De ondernemingen zijn klein maar succesvol, in rapporten van de inspecties staan de stoplichten op groen. Ineens valt er een ingebrekestelling in de bus. De ene overheidsdienst of uitvoerder na de andere start een onderzoek, stuurt brieven, vordert bedragen terug. Het duurt maanden, vaak een jaar of meer, voordat de ondernemers een beetje begrijpen wat er aan de hand is. Contracten worden beëindigd, betalingen stopgezet, twee van de drie ondernemingen gaan failliet. Er is nog een overeenkomst: de ondernemers zijn van kleur.

Tien van hen hebben inmiddels een discriminatieklacht neergelegd bij de gemeente Enschede, samen met advocatenkantoor PILP uit Amsterdam, het landelijke anti-discriminatieplatform disciminatie.nl en Vizier, de discriminatiewaakhond in Oost-Nederland.

Zwarte lijsten

Journalistiek onderzoek levert steeds meer aanwijzingen op dat de fraudejacht van de fiscus en lokale handhavers ontspoort als gevolg van eenzelfde systematiek als die leidde tot het kinderopvangtoeslagschandaal: zwarte lijsten en methodes om vermeende fraudeurs aan te pakken. En een kokervisie. Dat die fraudelijsten niet alleen bij kinderopvangtoeslag zijn gebruikt is niet nieuw.

Dat niet alleen de Belastingdienst maar ook zogeheten ‘ketenpartners’ methodieken gebruiken om ondernemers gecoördineerd ‘out of business’ te halen, is wel nieuw. Let wel: bij een vermoeden van fraude dat vaak is gebaseerd op niet meer dan een tip en registraties op zwarte lijsten.

Zorg, zorgfraude en de Twentse pilot

In 2015 kregen gemeenten extra taken van het Rijk. Onder meer zorg en jeugdzorg werden de verantwoordelijkheid van gemeenten. De organisatie van die ‘decentralisatie’ had de nodige voeten in aarde. Dat gold ook voor het toezicht en de handhaving op zorg. Er was nauwelijks ervaring. Hart van Brabant (Tilburg) en Twente staken de vinger op om ervaring op te doen. In 2017 startte daar een pilot om fraude in de zorg tegen te gaan.

De veertien Twentse gemeenten trekken, als het om zorg gaat, nauw met elkaar op onder de vlag van Samen14. In de bestrijding van zorgfraude speelt het Regionaal Informatie- en Expertisecentrum (RIEC) een belangrijke rol. Dat bureau, gevestigd in Enschede, regisseert de bestrijding van ondermijnende criminaliteit, waaronder zorgfraude. Behalve gemeenten nemen ook onder andere ook het OM, het UWV, de Belastingdienst en de IND deel aan dat samenwerkingsverband. Private partijen, zoals zorgverzekeraars, kunnen ook betrokken worden bij die samenwerking.

Dat werd een bestuurlijk succes. In 2022 kreeg de Twentse pilot 1,6 miljoen extra van het Rijk om zorgfraude nog beter aan te pakken. Minister Helder noemde Twente een voorloper. “Dat doen ze heel goed. Ze zijn heel transparant over hun werkwijze, zodat de rest van Nederland daarvan kan leren.” In september van dit jaar kondigde minister Sterk aan dat de in Twente ontwikkelde methode landelijk navolging krijgt in alle gemeenten.

Denk daarbij aan registratie van het land van herkomst, de achternaam, familieleden met criminele antecedenten en kenmerken van het bedrijf (klein) en de doelgroep die wordt bediend (bijzondere groepen uit de samenleving). Syrische ouderen in het geval van CareFree Twente of ex-TBS’ers, zoals het geval was bij Buro Maatwerk, een ander Twents zorgbureau dat werd aangepakt - zonder bewijs, bleek later - en failliet ging.

Een ‘receptenboek’

Die gecoördineerde aanpak wordt beschreven in een recent artikel in Trouw (‘Dit maakt je helemaal kapot’: gedupeerde onderneemster hield 1,5 miljoen euro schuld over, 13 oktober 2026). Esther Lammers, schrijfster van dat artikel, meldt dat die ‘korte-klap-methode’ niet alleen wordt gebruikt door de fiscus. “Er circuleert een ‘receptenboek’ onder handhavers bij verschillende overheidsdiensten.” Dat gaat om bijvoorbeeld gemeenten, gemeentelijke samenwerkingsverbanden, het UWV, zorgverzekeraars en de politie. Die spelen niet alleen informatie naar elkaar door, maar spreken ook af wie welke actie inzet om mogelijk malafide ondernemers snel uit te schakelen. Zijn die mondig, dan liggen er aanvullende ‘recepten’ klaar.

Geen informatie

Alle drie bij 1Twente bekende zorgondernemers zijn niet alleen zonder bewijs van fraude beticht en aangepakt, zij krijgen ook al jaren geen poot aan de grond om de informatie boven tafel te krijgen die nodig is om de puzzel te leggen. Gabriël Malki, bestuurder van Humaan Overijssel, kwam in de fraudemolen na een melding van de gemeente Enschede bij de Twentse samenwerkingspartners. Onterecht. Woensdag zat hij bij de Raad van State omdat na jaren nog altijd niet duidelijk is hoe de besluitvorming om hem aan te pakken is verlopen.

De Twentse pilot voor bestrijding van zorgfraude viert haar successen, maar zwijgt over wat er mis gaat. Daarmee ontstaat een kwaal die erger is: gemaakte fouten worden niet hersteld. En uit niets blijkt dat er lessen uit zijn geleerd.