Grolsch is de reden dat grondwater in dit deel van Enschede wordt beschermd, maar beperkt dat ook de bouw van een woonwijk?

Het verhaal achter deze casus begint ruim tien jaar geleden, of eigenlijk al daarvoor. Het gebied bij de Telgendijk is lang in beeld geweest als uitbreidingslocatie van Enschede, maar wordt in de nasleep van de financiële crisis van 2008 uit de boeken gehaald. Dat neemt niet weg dat de gemeenteraad in 2015 een in het bestemmingsplan opgenomen milieuzone voor grondwaterbescherming bij nader inzien verwijdert. Deze zone maakt woningbouw onmogelijk en is volgens het toenmalige college niet meer nodig, want 'drinkwaterwinning heeft nimmer plaatsgevonden in het plangebied en dit zal ook in de toekomst niet gebeuren'.

Provinciale regels gaan voor

In de eerste plaats is het goed om te beseffen dat het verwijderen van de milieuzone uit lokale plannen slechts een beperkte werking heeft. Het was meer een extra strenge zelf opgelegde bouwbeperking. Een gemeente heeft zich namelijk te houden aan hogere regelgeving over bodemgebruik, die vaak bij een provincie is vastgelegd. In de wijziging van het bestemmingsplan in 2015 gaan college - en uiteindelijk gemeenteraad - dan ook wat kort door de bocht met betrekking tot drinkwaterwinning. 

Het klopt dat er op dat moment geen actieve drinkwaterwinning plaatsheeft in de directe omgeving van de Telgendijk. En ook anno 2026 is dat niet het geval. Het gebied is dan ook niet aangeduid als 'grondwaterbeschermingsgebied', waarbij er strenge regels gelden voor bijvoorbeeld het lozen van industriewater om met name het ondiepe grondwater niet te vervuilen. Maar een groot deel van Enschede (zie de kaart hierboven) geldt wel als een zogeheten 'boringsvrije zone'.

Die boringsvrije zone is vaak, maar niet altijd, een aanvulling op een grondwaterbeschermingsgebied. Deze maatregel ziet vooral toe op instandhouding van de natuurlijke klei- of leemlaag, die het dieper gelegen schone grondwater afschermt. Wanneer er zonder aanvullende maatregelen door deze laag geboord of gegraven wordt, kan het dieper gelegen grondwater vervuild raken. En 'diep' is in deze context relatief; in Enschede begint de beschermende keileemlaag al vijf meter onder het maaiveld.

Geen drinkwater, wel water dat wordt gedronken

Maar als er geen drinkwater wordt gewonnen, waarom is er dan wel een boringsvrije zone? Een woordvoerder van de provincie Overijssel geeft antwoord op die vraag. "In het betreffende gebied pompt Grolsch grondwater op en dit grondwater komt uiteindelijk als bier in de flesjes terecht." De bekende bierbrouwer mag dan al jaren uit Roombeek zijn verdwenen, het oppompen van grondwater is dus nog steeds aan de orde in de omgeving. "Daarom is er sprake van hoge kwaliteitseisen. De provincie ziet dit als een grondwaterwinning voor een hoogwaardig doel."

Geen drinkwater dus, maar wel water dat wordt gedronken. Om de kwaliteit van het water te beschermen is de boringsvrije zone Kotkamp/Schreurserve aangewezen. In het gebied, dat zich strekt tot De Laares, het Wooldrik en Dolphia, gelden regels bij ingrepen in de bodem. Het is er bijvoorbeeld absoluut verboden om lozingen te doen dieper dan vijf meter onder het maaiveld. En ook bodemwarmtepompen, die wel tientallen meters de diepte in gaan, zijn in het gebied niet toegestaan.

Ook Vitens is blij dat de boringsvrije zone er is, ook al heeft er nu geen drinkwaterwinning in het gebied plaats en loopt er momenteel ook geen verkenning om dit te gaan doen. Andere locaties lijken op dit moment kansrijker. "Het behouden van boringsvrije zones blijft echter belangrijk, omdat ontwikkelingen die de beschermende bodemlagen aantasten vaak onomkeerbaar zijn. Door deze gebieden te beschermen, blijft de mogelijkheid behouden om het grondwater in de toekomst te benutten voor de openbare drinkwatervoorziening.

Bouwen is mogelijk, maar...

Betekent dit dat de bouw van nieuwe woningen onmogelijk is in een boringsvrije zone? Nee, integendeel. Wie de kaart bekijkt, kan vaststellen dat er al vaker in het beschermde gebied is gebouwd. "Boorputten, funderingen en ontgravingen zijn wel toegestaan", aldus een provinciewoordvoerder, "maar er gelden specifieke voorwaarden om verontreiniging van het grondwater te voorkomen." Het spoelwater moet bijvoorbeeld van drinkwaterkwaliteit zijn en als boorspoeling wordt gebruik gemaakt van bentoniet, dat de grond direct 'waterdicht' maakt. Er geldt een meldplicht minimaal voor weken voor de boringen beginnen. En zo is er een hele lijst aan eisen.

Opvallend is dat de gemeente Enschede in alle milieuonderzoeken voor de bouw van de woonwijk aan de Telgendijk eigenlijk geen gewag maakt van eventuele beperkingen met betrekking tot grondwater. Slechts één keer, in een bodemonderzoek, wordt vermeld dat de bouwlocatie in een boringsvrije zone ligt, 'maar niet in het intrekgebied van een grondwaterwinning of een grondwaterbeschermingsgebied. Voor zover bekend wordt er op en in de directe omgeving van de locatie niet op relevante schaal grondwater door bedrijven en particulieren onttrokken.' Ter vergelijking: in het eerdere omgevingsplan 'De Groen Scheg' werd bijvoorbeeld wél expliciet gerefereerd aan de boringsvrije zone en de beperkingen.

Geen commentaar tot de rechtszaak

Daarmee lijkt de gemeente de invloed van de boringsvrije zone af te doen als onbetekenend. In de resterende onderzoeken wordt er in ieder geval niet meer aan gerefereerd. En dat is bijzonder, omdat de provincie Overijssel duidelijk het belang heeft om de hoogwaardige kwaliteit in het gebied te beschermen voor de grondwaterwinning door Grolsch. 1Twente heeft de gemeente gevraagd om hierop te reageren. Een woordvoerder zegt dat de gemeente bekend is met de boringsvrije zone. "Voor bepaalde werkzaamheden gelden specifieke voorwaarden en een meldingsplicht."

Bij die verklaring blijft het. Omdat het omgevingsplan voor de woonwijk bij de Raad van State ligt - en ook de boringsvrije zone daarbij aan de orde is - wil de gemeente niet vooruitlopen op de behandeling en de uitspraak. Mocht de Raad van State oordelen dat de gemeente in de onderzoeken te weinig rekening heeft gehouden met de boringsvrije zone, dan zal dat waarschijnlijk eerder tot uitstel dan tot afstel van een bouwplan leiden. De provincie stelt immers dat onder voorwaarden wel degelijk woningbouw mogelijk is. De zaak bij de Raad van State dient aankomende week. Belangrijk onderdeel in de bezwaren van omwonenden is dan ook de verkeersafwikkeling. En dan met name de wijze waarop de spoorbrug aan de Noord Esmarkerrondweg (niet) bij het verkeersonderzoek is betrokken. De voorbereidende werkzaamheden, zoals het graven van sleuven, zijn voorlopig stilgelegd.