Aziatische hoornaar stuit op Twents verzet, verspreiding in Overijssel fors minder dan elders in het land

De Aziatische hoornaar, tegenwoordig meer specifiek ‘geelpoothoornaar’ genoemd, werd vier jaar geleden voor het eerst gezien in Twente. Een probleem volgens Leontine Uijthof, imker in Enschede en Hengelo, omdat de exotische wespensoort hier weinig natuurlijke vijanden heeft en ‘zo veel stukmaakt’. “Ze eten meer dan 1400 soorten insecten. Het gaat niet alleen om honingbijen, maar ook om andere bestuivers en insecten die belangrijk zijn voor de natuur.” Ook voor mensen die in de buurt komen van nesten is het beest niet ongevaarlijk.

Minder verspreiding

Uijthof coördineert in Overijssel de vrijwilligersaanpak tegen die geelpoothoornaar. Inmiddels werken in de provincie zo’n vijftien zoekteams met vrijwilligers - veelal imkers - om de nesten op te sporen, vertelt ze. Die komen in actie nadat een inwoner denkt de soort te zien en een melding doet op bijvoorbeeld waarneming.nl.

Als het blijkt te kloppen, wordt de melder gevraagd of er een lokpotje kan worden geplaatst. Met een zendertje dat wordt vastgemaakt aan het beestje kan een vrijwilliger vervolgens de vlucht volgen om het nest te vinden, waarna een professionele bestrijder dat gifvrij weghaalt. Meerdere gemeenten betaalden een eigen zenderset voor het team dat er actief is, ook de provincie doet mee.

Dat lijkt zijn vruchten af te werpen. “Landelijk zorgt één nest gemiddeld voor vier tot zeven nieuwe nesten in het jaar erop. In Overijssel lag die vermenigvuldigingsfactor vorig jaar rond de 1,6.” Uijthof houdt nog wel een slag om de arm. “Het kan komen doordat we nog een nieuw gebied zijn en de soort hier nog aan het komen is. Maar wij denken ook dat het te maken heeft met dat we hier ongelooflijk actief opsporen en dat inwoners echt goed meehelpen.”

Twentse technologie

De zendertechnologie die wordt gebruikt maakt ook verschil – en is van Twentse bodem. Het bedrijf Robor uit Bentelo maakte een licht zendertje dat makkelijk aan de hoornaar kan worden bevestigd. “Een van de eigenaren is imker. Hij zag hoe we vroeger nog met naald en draad een zender aan een verdoofde hoornaar vastmaakten en dacht: dit moet anders kunnen.”

Bekijk hoe in Enschede een nest werd gevonden met hulp van een zendertje. Lees verder onder de video.

Nu kan het sneller, zonder verdoving en met een klein haakje. Door het lage gewicht kunnen ook kleinere hoornaars gezenderd worden, zodat nesten steeds vroeger worden gevonden en minder kans hebben uit te breiden. De techniek wordt inmiddels door het hele land gebruikt, maar volgens Uijthof had Overijssel een voorsprong. “Wij hadden het geluk dat Robor hier dichtbij zit en dat we vanuit de imkerverenigingen in Enschede en Hengelo mochten testen.” 

Gele sokken

De geelpoothoornaar is te herkennen aan zijn donkere kleur, oranje band op het achterlijf en gele uiteinden van de poten. “Ze hebben eigenlijk gele sokken aan”, legt Uijthof uit. “Zwarte dijtjes en gele onderpootjes.” De dieren zijn vaak te vinden bij fruit, passiebloemen en later in het jaar bij klimop.

Wie denkt de soort te zien, moedigt ze aan een foto te maken en melding te doen. Ook bij twijfel. “Het kan best zijn dat iemand tien keer een verkeerde melding doet. Maar als die elfde keer raak is, zijn wij daar ontzettend blij mee.”

Uijthof bestrijdt de exoot met pijn in haar hart. “Ze zijn echt prachtig. Als je ze ziet vliegen, eten en die nesten ziet bouwen. Maar ik kies dan toch voor de inheemse insecten die wat meer hulp kunnen gebruiken.”

Wetenschappelijke loopgravenoorlog

De intensieve bestrijding is in de wetenschappelijke wereld echter niet onomstreden. Daar woedt een felle discussie over hoe groot de impact van de geelpoothoornaar in Nederland nu écht is. 

Insectenkundigen van kenniscentrum EIS en Naturalis bijvoorbeeld concluderen dat de gevolgen voor de biodiversiteit, volksgezondheid en economie zeer beperkt zijn. Volgens die onderzoekers is grootschalige bestrijding zelfs weggegooid geld, omdat de soort zich toch wel zal vestigen. Oproepen aan ‘iedere Nederlander’ om te helpen zouden volgens de Wespenstichting leiden tot een schadelijke hetze waaronder ook inheemse en zeldzame soorten lijden, omdat ze als bijvangst in vallen terechtkomen en worden gedood. De geelpoothoornaar wordt vooral gezien als probleem voor imkers, die ‘voor een nieuwe uitdaging’ staan om hun eigen honingbijen te beschermen.

Daar tegenover staan emeritus-hoogleraar (en bijenhouder) Jacques van Alphen en onderzoeker Silvia Hellingman, die juist waarschuwen voor een 'historische onderschatting' van de schade. Ze wijzen daarbij op Zuid-Europese landen waar de hoornaar al voor miljoenen aan schade heeft veroorzaakt aan de bijenteelt en fruitteelt en zelfs dodelijke slachtoffers heeft geëist. Hellingman prijst de aanpak in Overijssel omdat daar, in tegenstelling tot de landelijke trend, wel proactief wordt gehandeld.

De kanarie in de kolenmijn

Ook Leontine Uijthof is kritisch op het rapport van EIS en de insectenkundigen. “Het is geen imkerprobleem, het is een probleem voor ons allemaal.” Volgens haar is de honingbij slechts de kanarie in de kolenmijn. “Imkers zijn simpelweg de eersten die het merken, omdat ze bijenhouden. En veel van hen doen dat tegenwoordig niet meer primair voor honing zoals vroeger, maar juist omdat ze geven om biodiversiteit.”

En die ligt wel degelijk onder vuur, is de overtuiging van de Hengelose imker. “We weten veel nog niet. Maar je maakt mij niet wijs dat een soort die gemiddeld twaalf kilo insectenstukjes per nest per jaar eet, met mogelijk tien tot veertien nesten per vierkante kilometer, geen bedreiging vormt voor de biodiversiteit.” Ze pleit voor meer onderzoek, maar vindt ondertussen wachten op wat mogelijk komen gaat geen optie.

Dat grootschalige bestrijding ‘dweilen met de kraan open’ en ‘weggegooid geld’ is, ziet Uijthof als achterhaalde stelling. Innovaties zoals de nieuwe Twentse zendertechnologie veranderen het speelveld, legt ze uit. “Waar het vroeger dagen kostte om een nest te vinden, kan dat nu soms binnen een half uur.” In combinatie met inzet van vrijwilligers zou bestrijding betaalbaar en haalbaar kunnen worden, waarbij Overijssel wellicht het voorbeeld geeft.