Onderzoek naar rol gemeente Hengelo bij onteigening Joods vastgoed in Tweede Wereldoorlog vrijwel afgerond

Het landelijke nieuws in mei 2025 leidde meteen tot vragen vanuit de Hengelose gemeenteraad. CDA-raadslid Bernadette Morskieft vroeg om opheldering bij het college van burgemeester en wethouders en wilde weten waarom er tachtig jaar na dato nog nooit onderzoek was gedaan naar de kwestie.

Onderzoek

Het college gaf aan dat de intentie om onderzoek te laten doen er altijd al was, evenals de urgentie. Hengelo voegde daarop meteen de daad bij het woord en zocht contact met de Radboud Universiteit in Nijmegen. Die instelling onderzocht van 2021 tot 2024 in opdracht van meerdere Nederlandse gemeenten hun rol tijdens de Tweede Wereldoorlog en het rechtsherstel na de bevrijding.

"Het college van B en W heeft besloten om de universiteit opdracht te geven om ook de omgang met onteigend Joods vastgoed te onderzoeken. Daarbij kan lering worden getrokken uit onderzoeken die al voor andere gemeenten zijn uitgevoerd."

Professor Wim van Meurs van de Radboud Universiteit bevestigt dat Hengelo in mei al contact opnam. "We hadden toen nog net de mankracht om deze relatief kleine opdracht aan te nemen, maar hebben grotere nieuwe opdrachten die min of meer tegelijk binnenkwamen, moeten afwijzen."

Voor het onderzoek naar de rol van Hengelo bij de onteigening van Joodse eigendommen tijdens de Tweede Wereldoorlog werkten de onderzoekers onder meer samen met een klankbordgroep met Joodse vertegenwoordigers en kenners van de lokale oorlogsgeschiedenis.

Onderzoeksresultaten

Wanneer de resultaten van het onderzoek openbaar worden gemaakt, is nog onduidelijk. Dat zal waarschijnlijk nog even op zich laten wachten. "We overleggen nog met de gemeente over een geschikte vorm en gelegenheid om het rapport publiek te maken", zegt Van Meurs.

Dat het onderzoek is afgerond, is goed nieuws voor de Joodse gemeenschap in Twente. Die krijgen na al die jaren duidelijkheid over de vraag welke rol de gemeente Hengelo heeft gespeeld in het onteigenen van Joods vastgoed.

Het journalistieke onderzoeksplatform Pointer ontdekte eerder al dat in Hengelo tijdens de Tweede Wereldoorlog zo'n 22 transacties zijn geweest waarbij Joods vastgoed is onteigend en verkocht. Eén daarvan zou door de gemeente zelf zijn gedaan.

Dit zou onder meer blijken uit de bijgehouden Verkaufsbücher, die adressen en namen bevatten van de oorspronkelijke eigenaren, de betrokken makelaars en kopers. Hengelo had vanaf juni 1942 tot aan de bevrijding op 2 april 1945 meerdere NSB-burgemeesters, die collaboreerden met de Duitse bezetter.

Buurgemeente Borne liet in 2024 ook onderzoek doen naar de onteigening van Joods vastgoed. Dat bracht aan het licht dat de gemeente daar meewerkte aan de ontneming van rechten en het in de steek laten van Joodse burgers.

Burgemeester Pierik bood in mei namens de gemeente excuses aan in de synagoge van Borne. "Onze Joodse inwoners zijn destijds langzaam alle rechten ontnomen, verdreven en in de steek gelaten", sprak Pierik. "Zonder de medewerking van de gemeente waren deze maatregelen moeilijk uitvoerbaar geweest. Dat is een pijnlijke waarheid."

Link: rapport Joodse burgers in Borne. Onteigening en rechtsherstel. (PDF)

Net als in Borne is het onderzoek in Hengelo uitgevoerd door Professor Wim van Meurs en door hoofdonderzoeker Eva van Leeuwen van het team van Advies & Actualiteit van de Radboud Universiteit Nijmegen. 

Contact met betrokkenen

Of de gemeente Hengelo straks ook excuses moet maken voor mogelijk historisch onrecht, is nog onduidelijk. Hengelo heeft eerder dit jaar aangegeven daar niet voor weg te lopen: "Bij een gedegen onderzoek en de follow-up daarvan hoort volgens ons ook contact met betrokkenen", aldus het college eerder dit jaar in reactie.