Calculating Empires: Rijksmuseum Twenthe kocht een fascinerende landkaart van vijf eeuwen macht en techniek

Calculating Empires is gemaakt door Kate Crawford (VS) en Vladan Joler (Servië), beiden academicus, onderzoeker en kunstenaar. Hun gezamenlijke werken zijn de weerslag van onderzoek naar de complexe wereld van technologie en het effect daarvan op mens en planeet.

Cartografie

Het immense werk dat het Rijksmuseum aanschafte is daar een treffend voorbeeld van. Het heeft iets van een sterk gestileerde landkaart, die je goed moet bestuderen om er een route mee uit te kunnen stippelen. Crawford en Joler doen iets dat lijkt op het werk van cartograaf en kunstenaar Carlijn Kingma, en welbeschouwd dat van de kaartenmakers van weleer: ze wijzen je de weg in onbekend terrein.

Kingma deed het onder meer met geld en geldstromen, Crawford en Joler brengen de wisselwerking tussen macht en techniek in kaart. Van de uitvinding van de boekdrukkunst tot regeneratieve AI en algoritmes, en de invloed daarvan door de eeuwen heen op het handelen en denken van mensen.

Kennis is macht: boekdrukkunst en onderwijs

Neem die boekdrukkunst, halverwege de vijftiende eeuw. De verspreiding van kennis. En bedenk dat kennis macht is. Het duurde nog wel even voordat dat alle lagen van de bevolking bereikte, maar als in de negentiende eeuw de leerplicht wordt ingevoerd, is een wereld waarin iedereen een deuntje mee kan blazen een stuk dichterbij gekomen.

Nu, tweehonderd jaar verder, kun je je afvragen of onderwijs je klaarstoomt voor gelijkwaardig burgerschap of je juist stript van eigenheid. Zijn we mondige burgers geworden, of raken we de grip op de wereld om ons heen juist steeds meer kwijt?

Het zijn dit soort vragen die Calculating Empires oproept. Want je ontkomt er niet aan als je de ellips waarin het werk is opgesteld binnenstapt: techniek is altijd ook een instrument van de macht geweest. Of dat nu koningen en keizers, despoten, instituties, multinationals of big-techbedrijven zijn.

Wie is de baas?

Crawford en Joler loodsen je door een enorm en gelaagd landschap, waarin alles samenhangt. Onderwijs, informatie, communicatie, data; maar dan ook computers, algoritmes en kunstmatige intelligentie: het een vloeit uit het ander voort. Zijn wij het de baas of is het ons de baas? Wie trekt er aan de touwtjes en welke belangen zijn het die ontwikkelingen drijven?

En zo gaat het verder: van onder naar boven in de tijd, van links naar rechts van het ene domein in het andere. De atmosfeer, de biosfeer, het klimaat. Bureaucratie, democratie, toezicht en handhaving. Dan ook wapensystemen, militairen. De medische wetenschap hoe die onze kijk op het menselijk lichaam, op religie, onze normen en waarden veranderde.

Dystopia is dichterbij dan je denkt?

Hier en daar eindigt het dystopisch: de mens buitenspel, niet meer dan een pion. Automatische wapensystemen, informatie- en massasurveillance. Generatieve AI en de mens als bio-machine, meer economische melkkoe en wandelende dataset dan een bezield en autonoom wezen.

Let wel: dit kunstwerk bestrijkt de periode tussen 1500 en 2025. Dystopia is dichterbij dan je denkt.

Met je neus erbovenop

Calculating Empires staat daarmee in het centrum van het debat over de plaats van de mens en de planeet in een zich onstuimig ontwikkelende technologische wereld. Of is dat meer een zoektocht? Crawford en Joler brengen verbanden in kaart, maar geven geen antwoorden. Die verbanden roepen wel een massa vragen op.

Schetst dit werk een compleet of objectief beeld? Ongetwijfeld niet, al was het maar omdat de makers er zelf met de neus bovenop staan; het is lastig om fenomenen te bestuderen als je er zelf onderdeel van bent. Dat is het makken van ons allemaal; we leven in een complexe wereld die in tal van facetten is verweven met technologie en macht.

En toch… wil je daar een beetje zinnig over meepraten, dan doe je er goed aan om een uurtje of wat in dit kunstwerk rond te dwalen. Met je neus erbovenop.

Calculating Empires is nog anderhalf jaar in Rijksmuseum Twenthe te zien.