Cultuurhoofdstad Enschede staat op een kantelpunt en waarom dat zo is

Kort gezegd: cultuurstad Enschede staat op een kantelpunt. Het kan richting cultuurhoofdstad, maar evengoed richting kaalslag. Of nietszeggende eenheidsworst, maar dat is hetzelfde. Enschede roert, voor Nederlandse begrippen, stevig in de cultuurpot. De soep begint op smaak te komen. Maar of het echt wat wordt, zal afhangen van de ingrediënten die er in de komende paar jaar aan worden toegevoegd.

Bijster ingewikkeld hoeft dat niet te zijn. De meeste ingrediënten staan in het keukenkastje. Nog wel, want de toekomst van de AKI staat op het spel. Verdwijnt die, dan verdwijnt één van de belangrijkste smaakmakers in de Enschedese culturele soep. Met een kanttekening: het gaat wel om een smaakmaker die al jaren niet meer is wat ‘ie was.

De AKI is niet meer

Welbeschouwd is het geen wonder dat ArtEZ sluiting van de Enschedese kunstacademie - of een deel daarvan - overweegt. Lange tijd was het een vrijplaats voor experiment, de enige plek in het land waar autonome en anarchistische creatievelingen een hbo-opleiding vonden die hen paste. Inmiddels is het een kunstacademie als alle andere. Inwisselbaar.

De stad, waar de erfenis van de avant-garde die uit de AKI voortkwam nog volop aanwezig is, en de academie zijn uit elkaar gegroeid. De symbiose die hen samenbond, bestaat niet meer.

ArtEZ is geen AKI

Je kunt twisten over de vraag wanneer die ontwikkeling werd ingezet, maar dat de AKI haar veren verliest, is al jaren zichtbaar. Autonome en wat provocatieve kunststudenten, het soort waaraan de AKI haar bestaan en reputatie ontleende, kregen problemen met de leiding. Datzelfde geldt voor docenten. Wie zijn oor te luisteren legde, wist: dit zijn geen incidenten, dit is een patroon.

Ateliers in de stad, buiten het zicht van de academie, werden verboden terrein. Ook al was er ruimtegebrek op de academie zelf en vond je AKI-studenten altijd in alle uithoeken van de stad. Toen het Gogbot-festival van alumnus Kees de Groot in 2023 drugs als thema koos, haakte de AKI af. De academie was steevast partner van het tec-artfestival. Sterker: zonder AKI was Gogbot er nooit geweest.

Maar ArtEZ is geen AKI. En de manier waarop Gogbot het thema adresseerde, hoe actueel en dringend ook, sloot niet aan bij een kunstzinnig maar toch ook keurig hbo-instituut. De Raad voor Cultuur verstrekte een BIS-subsidie, de kunstacademie haakte af.

Wat voor kunstacademie zou de stad zich wensen?

Het waren tekenen aan de wand. Opgemerkt werden ze niet. Jawel, oud-AKI-studenten en medewerkers, kunstenaars in de stad en volgers van het alternatieve circuit zagen het met lede ogen aan. Maar beleidsmakers en politici ontging het. Enschede had een kunstacademie, dat was het voornaamste. Maar de ene kunstacademie is de andere niet.

De vraag wat voor kunstacademie de stad zich zou wensen, is nooit gesteld. En dat is gek, in elk geval voor een stad die cultuurhoofdstad wil zijn. Alsof je een serieuze soep in je driesterren-restaurant wilt serveren zonder je af te vragen wat voor ingrediënten je daar voor nodig hebt.

Dat tekent het kantelpunt waarop de stad zich bevindt. De stad heeft bijna alles in huis om een culturele hotspot van formaat te zijn, maar de chef-kok ontbreekt. Die had gemerkt dat er iets aan de hand was: de soep smaakt anders, een ingrediënt raakt op of verliest zijn smaak, ongedierte vreet de voorraad aan. Hij had ingegrepen. Iets gedaan.

Nog zo’n teken aan de wand: gezelschappen vertrekken uit Enschede. Profkoor Consensus Vocalis verruilde de stad voor Hengelo. Dat deden ook amateurgezelschappen Amuse en MusicAll. Zij kunnen hier geen geschikt, betaalbaar en toegankelijk podium vinden.

Gênante zelfbevlekking

De stad heeft in 2022 en 2023 een nieuwe cultuurnota opgesteld, samen met wat het culturele middenveld heet. Een grote stap vooruit in die ambitie van cultuurhoofdstad. Maar wat daar voor nodig is en wat de stad al in huis heeft, wordt nog onvoldoende gezien en ingezet. Bijna karikaturaal voorbeeld daarvan is ‘Enschede Lights Up’, het jaarlijkse lichtfestival tijdens de donkerste dagen van het jaar.

Daarbij worden commerciële partijen ingehuurd, vooral van buiten de stad. Met als resultaat een route vol tot de draad versleten verhalen waarin je tot vervelens toe het Enschede-logo tegenkomt. Zouteloze city-marketing. Of gênante zelfbevlekking, zoals bezoekers het noemden. Niets om trots op te zijn. Niets waar mensen van ver op af gaan komen. Terwijl de stad genoeg makers binnen de poorten heeft die er voor minder geld iets van maken dat wèl vernieuwend en spraakmakend is.

Metropolis: de bal bij het culturele middenveld

Terug naar die robot op het stationsplein. Metropolis heet ‘ie, een werk van Enschedeër Jelle de Graaf. Het kwam er op initiatief van dat culturele middenveld. Het verdween omdat de stad het Stationsplein wil vernieuwen. Die de Graaf is een kunstenaar van wereldfaam. Zijn beelden staan op festivals in de hele wereld. Een stad die weet wat het in huis heeft, had allang een beeld van hem aangekocht en op een prominente plek gezet. Metropolis is er geknipt voor. Maar de bal ligt bij het middenveld, de makers zelf. 

Dat De Graaf - en Studio Complex, waar hij deel van uitmaakt - nog in Enschede zit, is een verdienste. Mede het resultaat van een serieus gesprek tussen stad en makers in aanloop naar die nieuwe cultuurnota. Die cultuurmakers vinden gehoor, als ze de vinger opsteken. Klein en groot. Mainstream en alternatief. Dat is winst. Maar zij kunnen niet de rol van reisleider naar het einddoel van die nota spelen.

Om in de metafoor te blijven: de pan is opgezet en het vuurtje is aangestoken. Maar ingrediënten springen niet vanzelf op het juiste moment in de pan. En roeren doen ze ook niet. Dus: chef gezocht. Eentje die blijft. Eentje van gewicht, ook. Met verstand van zaken en een creatief brein. Soms zal het recept anders moeten.

Alle ogen op de bal

Als gezelschappen uit Enschede vertrekken omdat podia hier te duur zijn, waarom niet een aanvullende opdracht aan de grote cultuurjongens in de stad om hun podia een keer of wat per jaar beschikbaar te stellen? Alles erop en eraan: licht, geluid, openen, sluiten, catering. Alsof het een voorstelling is die je zelf programmeert. Beetje subsidie erbij, van het geld dat je over hebt als je makers in de stad meer inschakelt, en regel het maar.

Cultuurpartijen zijn niet voor zichzelf op de wereld. Zij hebben een maatschappelijke functie. In dit geval: meebouwen aan cultuurhoofdstad (en subsidieverstrekker) Enschede. Als je wilt dat zij die rol gaan oppakken, ben je er niet met geld voor een afgebakende taak en de opdracht elk jaar zwarte cijfers te schrijven.

De les van het Muziekkwartier

En stel dat de AKI verdwijnt. Dan is er een akelig lege plank in de Enschedese cultuurkeuken. ‘Dat is aan ArtEZ. We doen wat we kunnen, maar uiteindelijk gaat de gemeente er niet over.’ Dat geluid klonk ook toen de afdelingen klassiek en jazz uit Enschede naar Zwolle verdwenen. Het klopt maar half. Als het Muziekkwartier de ambitie had waargemaakt die de stad ermee had, was de beweging allicht andersom geweest. Welke opleiding (of welk orkest) verdwijnt van de plek waar het gebeurt?

Geen schotten, was de visie. Nauw samenwerkende partijen, een broeikas van brede cultuur. Maar de deuren zaten al dicht toen koningin Beatrix in 2003 het lintje door kwam knippen. Alle ingrediënten waren voorhanden. Er was alleen geen kok die ze bij elkaar bracht.

Een eigen smoel

Die was er ook niet als het om de AKI gaat. De smaak van een van de belangrijkste ingrediënten voor de Enschedese cultuursoep werd bepaald door een keukenprins van buiten. Met legitieme maar andere belangen. Een chef-kok had dat meteen in de gaten gehad en ingegrepen. Het zal hem toch niet gebeuren dat de soep straks niet smaakt.

Concreet? Zorgen dat de AKI-biotoop in de stad optimaal floreert. Onderzoeken wat er schort aan de band tussen kunstacademie en stad en wat er aan te repareren valt. Als dat niet lukt, voorsorteren op vertrek en zoeken naar een nieuwe invulling. Eentje die past bij de stad. Op eigen kracht en van eigen bodem, of met een instituut dat wel mogelijkheden ziet voor een eigenwijs opleidingscentrum voor autonome kunst in de hedendaagse gereguleerde onderwijswereld.

Klinkt wild? Toch niet wilder dan die cultuurnota. Of de ambitie van de stad om te groeien naar 170.000 inwoners en een veel betere sociaal-economische positie. Dat gaat niet lukken zonder een rijkgeschakeerd cultuuraanbod met een eigen smoel.