Laatste getroffenen overstroming Pathmos in de clinch met corporatie na opzeggen huurcontract: 'Desnoods zetten we hier een tent op'

De gebeurtenissen op die warme zondagmiddag, meer dan een jaar geleden, zijn inmiddels bij iedereen bekend. Als een extreme regenbui over Enschede trekt, komen veel straten in de stad onder een laag water te staan. De werkelijke ellende in Pathmos moet dan nog beginnen. De Willem de Clerqstraat, Ververstraat en Bombazijnstraat zijn het laagste punt, letterlijk een afvoerputje. Water vanuit andere wijken gaat door de karakteristieke straatjes van de oude textielwijk. De waterafvoer kan het daar niet aan, waardoor uiteindelijk ook rioolwater door tientallen woningen stroomt.

Onderzoek: geen enkele maatregel is genoeg

Het zal lang duren voordat de ellende in Pathmos (en het naburige Stadsveld) serieus wordt opgepakt. Mensen leven al bijna twee weken min of meer in de voortuin, bij familie, in een hotel of in hun door rioolwater aangetaste woningen als er wordt ingegrepen. Na onderzoek van de GGD besluit De Woonplaats de bewoners dringend te verzoeken om hun biezen te pakken. Er wordt in sneltreinvaart gezocht naar vervangende woonruimte voor uiteindelijk 66 huurders en hun gezinnen. Met hulp van andere corporaties worden die redelijk snel gevonden. Het mag dan niet bij iedereen helemaal naar tevredenheid zijn, er is in ieder geval een tijdelijke oplossing.

Op dat moment denken de getroffen huurders nog dat zij na herstel van hun woningen zullen terugkeren in hun geliefde buurt. Totdat in april een onderzoeksrapport Arcadis als een mokerslag binnenkomt. Het adviesbureau concludeert namelijk dat geen van de achttien onderzochte maatregelen kan voorkomen dat het bij een soortgelijke volgende regenbui opnieuw misgaat. 

De reactie van De Woonplaats is dat het daarmee te risicovol is om de huizen te herstellen en de bewoners te laten terugkeren. In afwachting van nieuw onderzoek - waarvan de resultaten dit najaar worden verwacht - en rioolmaatregelen van de gemeente moet blijken of dat op een later moment wel kan. Dat kan tot acht jaar in beslag nemen. Vanaf nu lopen de begrippen oorzaak, gevolg, incident en structureel door elkaar heen. 

'Willen eerst weten wat er gaat gebeuren'

Gedupeerden krijgen een voorstel voor het beëindigen van de huurovereenkomst van hun woning in Pathmos. Ze mogen dan met voorrang op andere woningen in het sociale huuraanbod reageren, krijgen een terugkeeroptie als hun woning in de toekomst alsnog wordt hersteld en ontvangen een verhuiskostenvergoeding van ruim 7.600 euro. Tot die tijd, maar uiterlijk tot 30 april 2026, mogen ze in hun wisselwoning blijven zitten. Daarmee zou de kous af moeten zijn.

De meeste getroffen bewoners accepteren het voorstel, maar twee huurders voelen zich met de rug tegen de muur gezet. "We tekenen dan voor finale kwijting en hebben dan niets meer te zeggen of te willen", aldus Jessica ter Grefte. Zij en haar buurvrouw Yvonne Vuurboom weigeren het eenzijdige voorstel van De Woonplaats. 

Dat heeft meerdere redenen, maar niet in de laatste plaats een stukje zekerheid. "We willen eerst weten wat er met onze woningen gaat gebeuren", zegt Vuurboom. "Wat is het probleem om tot december te wachten met tekenen? Dan is er duidelijkheid." Dan wordt immers een rapport verwacht over de toekomst van het door overstroming getroffen gebied in Pathmos.

Slikken of stikken

Duidelijk is dat de woningcorporatie geen geduld heeft om te wachten. De Woonplaats vindt dat zij meer heeft gedaan dan redelijkerwijs verwacht mag worden. 'De wateroverlast is ontstaan als gevolg van een regenbui in combinatie met een rioleringssysteem dat geen eigendom is van De Woonplaats, en waarvoor De Woonplaats geen huurrechtelijke verantwoording draagt', krijgen Ter Grefte en Vuurboom in een brief te horen. Met andere woorden: wees blij met wat je krijgt, want het is geen probleem van de corporatie. Slikken of stikken dus. En aangezien beide huurders er niet voor kiezen om schoorvoetend akkoord te gaan met de aangeboden vertrek- en verhuisregeling, wordt het dat laatste.

Omdat Ter Grefte en Vuurboom een advocaat in de arm hebben genomen, is dat voor De Woonplaats het moment om de huurovereenkomst met onmiddellijke ingang 'buitengerechtelijk' op te zeggen. Ze moeten per 31 oktober zowel hun 'oude' woning als hun huidige wisselwoning hebben verlaten. De huur wordt stopgezet, er is geen verhuisvergoeding en ook kan er niet met voorrang op woningen in het woningaanbod worden gereageerd. En met de overvolle huurmarkt betekent dit dat de dames en hun gezinnen vanaf november op straat dreigen te staan. "Maar desnoods zetten we hier de tent op", klinkt het strijdbaar bij Yaleesha Fohlinger, de dochter van Yvonne. "Dan kamperen we gewoon voor de deur op Pathmos."

De kruipruimte staat vol met water

Ter Grefte en Vuurboom snappen niet dat De Woonplaats zoveel tijdsdruk heeft gezet op het tekenen van de verhuisregeling. Ze denken dat er meer speelt. Terwijl de woningcorporatie continu spreekt van de overstromingen op 21 juli 2024 als dé reden van de vocht- en schimmelproblematiek in hun woningen en het te hoge risico om terug te keren, ervaren zij dat die problemen er al veel langer waren. "Kijk", zegt Ter Grefte als zij de kruipruimte van haar woning aan de Ververstraat opent. "Helemaal vol met water. Dit is vorig jaar na de overstroming leeggepompt." 

Bij de buren, het huis van Yvonne Vuurboom, is het niet veel anders. Omdat de houten vloer uit de woning is gesloopt, is goed te zien hoe hoog het grondwater staat. Een groot deel van de fundering staat onder water. Er zijn 'zwarte schimmels' aangetroffen in de woningen. 1Twente heeft een microbiologisch onderzoek, waarin dit wordt bevestigd, ingezien. Hoewel zwarte schimmels - die zonder ingrijpen schadelijk zijn voor de gezondheid - ook na incidentele wateroverlast kunnen ontstaan, roept dat gezien de hoge grondwaterstand vragen op.

"We hebben hier jaren in gewoond", aldus de dames. En al is de aanwezigheid van die schimmels deels onzichtbaar geweest, zeggen ze meldingen van vochtproblemen te hebben gedaan bij de corporatie. "Maar die meldingen zijn uit onze historie bij De Woonplaats gehaald." Directeur Gabriël Kaplan bestrijdt dit laatste overigens in het AVROTROS-consumentenprogramma Radar, dat in de uitzending van maandagavond aandacht besteedde aan de situatie in Pathmos.

GGD sprak al van 'langdurige problemen'

Zelfs zonder die meldingen is moeilijk te zeggen dat de problematiek in de woningen in Pathmos niet bekend was. Uit gesprekken die deze verslaggever afgelopen maanden voerde met huurders en woningeigenaren in en rondom het getroffen gebied wordt vocht en schimmel telkens naar voren gebracht als probleem, ook vóór 21 juli 2024. En ook de GGD laat dat doorschemeren als de publieke gezondheidsdienst een week na de overstromingen onderzoek doet en adviseert om de woningen (tijdelijk) te ontruimen. 'Het vochtprobleem blijkt al langer een probleem te zijn in de wijk', schrijft de GGD-adviseur van Team Milieu en Gezondheid op 27 juli aan de stadsdeelmanager van de gemeente. En: 'De huidige situatie is oppervlakkig gezien verbeterd. Nu er een aantal woningen gestript zijn en we langer en beter hebben kunnen kijken, blijken de problemen in de basis veel groter te zijn.'

Daarnaast is in het Enschedese rioolplan al in 2015 door de gemeente aangegeven dat Pathmos tot de grootste risicogebieden behoort als het gaat om overlast van hemelwater of grondwater. Daarom is juist gekozen om er de stadsbeek aan te leggen. Het project kostte ruim 15 miljoen euro en nam jaren in beslag. Nu vraagt de advocaat van Ter Grefte en Vuurboom zich openlijk in een reactie aan De Woonplaats af: 'Waarom bleek de oplossing die in 2015 werd uitgevoerd en in 2021 was gerealiseerd niet de oplossing op [21] juli 2024?'

Steeds meer lege woningen in Pathmos

Uit een eigen enquête die de dames uitvoerden in en rondom hun wijk kwamen meer dan 200 reacties. In veel gevallen kwam ook daar langdurige vocht- en schimmelproblematiek naar voren. Nu komen er onder die woningen steeds meer woningen langdurig leeg te staan en dat begint op te vallen. 1Twente heeft dit signaal voorgelegd aan De Woonplaats. "Voordat in Pathmos een woning opnieuw in de verhuur gaat, doen we eerst een check", aldus een woordvoerder. "Dat kost wat extra tijd. Als een woning vastzit aan een (blokje) getroffen woningen, zijn we wat terughoudender met verhuren. Dat komt omdat we op dit moment nog niet weten wat er met de getroffen woningen gaat gebeuren. Bij de overige woningen is het de bedoeling dat deze zo snel mogelijk weer in de verhuur gaan, al dan niet na een stukje (mutatie)onderhoud."

Maar 1Twente heeft ook inzage gehad in correspondentie, waaruit blijkt dat bewoners die vorig jaar niet door wateroverlast zijn getroffen uit hun woning worden gehaald. Ook dat wordt door de woningcorporatie bevestigd. Het gaat om woningen met vocht- en schimmelproblemen. "We zien dit niet alleen in Pathmos maar in heel Enschede en Nederland", aldus De Woonplaats. In Pathmos zou het gaan om een 'kleine 10%' van de duizend woningen. "We bezoeken alle meldingen om ze persoonlijk te beoordelen. De situatie verschilt erg per woning. Het varieert van een kleine vochtplek die op te lossen is door beter ventileren en schoonmaken tot structureel optrekkend vocht en alles wat daartussen zit."

Sommige bewoners hebben een huurverlaging gekregen en mogen met voorrang reageren op een andere woning uit het aanbod van de woningcorporatie. Het probleem met het optrekkend vocht in de muren blijkt weerbarstig. "Op dit moment hebben we nog geen oplossing voor de lange termijn, maar daar werken we hard aan."

'Herstelkosten zijn 134.000 euro per woning'

Voor Ter Grefte en Vuurboom zijn deze ontwikkelingen de bevestiging dat het ook al langer mis is met hun woning. Het liefst keren ze terug, maar dan zonder de schimmels. De Woonplaats zegt echter niet aan de 'huurrechtelijke verplichtingen' te kunnen voldoen, omdat het herstelwerk in Pathmos gemiddeld 134.000 euro per woning kost en dat dat niet opweegt tegen de gemiddelde WOZ-waarde van 200.000 euro. Hoe De Woonplaats tot die herstelkosten komt? "Dit bedrag is inclusief verduurzaming van de schil van de woning. We kunnen de woning herstellen in de staat van voor 21 juli, maar het is logischer (en kostenefficiënter) om meteen extra energiemaatregelen mee te nemen en de woningen toekomstbestendiger te maken", reageert de woordvoerster.

Maar volgens De Woonplaats is dat hoe dan ook geen oplossing. "Als er op dit moment nog een keer zo’n hevige regenbui valt, dan lopen de woningen weer onder, ook na herstel." Een bui met de omvang zoals die op 21 juli 2024 is in de vijftig jaar daarvoor niet eerder gevallen in Enschede, blijkt uit meetgegevens. "We zijn afhankelijk van de effecten van de maatregelen van de gemeente. Daarom heeft starten met herstel pas zin als de gemeente een stuk verder is met de uitvoer van hun maatregelen om het risico op wateroverlast in de toekomst te verkleinen."

Gaan de getroffen woningen tegen de vlakte?

De Woonplaats neemt, in overleg met de gemeente, voor het eind van 2025 een besluit over de getroffen woningen. De Woonplaats onderzoekt verschillende opties. Dat varieert van herstellen tot sloop met óf zonder nieuwbouw. Hierbij is weer de hulp van adviesbureau Arcadis ingeschakeld. Ze doen een aanvullend onderzoek naar de mogelijkheden voor de verschillende locaties en nemen daarbij de effecten van de maatregelen van de gemeente mee.

In Pathmos heerst onder veel (oud-)bewoners de indruk dat de woningen gesloopt zullen worden. Dat wordt niet alleen gevoed door het eerdere rapport van Arcadis (waarin al staat dat geen enkele maatregel afdoende is), maar ook door de druk die wordt gevoeld bij huurders om hun woning te verlaten. Daarnaast is ook de gemeente begonnen met het uitkopen van enkele woningeigenaren die omringd worden door leegstaande woningen en daardoor ernstig worden aangetast in hun woongenot. Volgens de gemeente is dit een uitzonderlijke situatie, maar er is een risico op precedentwerking.

Voor eind oktober staan de laatste huurders van de Ververstraat waarschijnlijk tegenover De Woonplaats in een kort geding. De rechter zal zich dan moeten uitspreken over de ontbinding van het huurcontract op de juiste gronden is. En stel... stel, ze zouden moeten verhuizen, dan vinden Ter Grefte en Vuurboom dat De Woonplaats met aangeboden verhuisregeling te weinig biedt. "De kosten zijn veel hoger", aldus Vuurboom. Alleen al voor een vijver zou er meer gecompenseerd moeten worden, vindt zij.