‘Verboden’ vondst onder de Grote Kerk: is dit het oudste stukje Enschedeër?

Het gevonden hielbeen zou kunnen horen bij één van de eerste christenen van Enschede. Volgens de gemeente is het illegaal verkregen en wordt het in stilte herbegraven. De vinders zijn teleurgesteld: “Wij mogen op z’n minst weten of wij gek zijn of niet.”

Waar zit het luik?

Beiden zijn ze in ieder geval gek van de geschiedenis van hun stad en streek. Twentekenner Willy Berends en Van Heek-archivaris Olaf Visscher bezochten samen honderden kerken. Met name de tijd van de kerstening interesseert hen. Zo tussen de vijfde en de twaalfde eeuw.

Enschede bestond toen ook. In welke mate, daarover is weinig bekend. Het stadsarchief verdween met de stadsbrand van 1862. Al staat het nodige wel beschreven. Zo weet Berends van een luik naar een ruimte onder de Grote Kerk in Enschede. Maar waar zit dat luik?

De vondst

Zo’n vijf jaar geleden gaat Berends op onderzoek uit. Hij loopt meerdere keren over de plek waar hij moet zijn, maar ziet niets. Pas als hij van een collega hoort dat die vroeger als kind onder de kerk is geweest, vallen de puzzelstukjes op hun plek. Hij vindt het luik, in het midden van de Grote Kerk. Heel openbaar, maar verscholen onder een paar lapjes stof.

Berends is al meer dan tien keer onder de kerk geweest als Visscher hem in 2023 vraagt of hij wel eens met een metaaldetector is gegaan. De heren duiken twee meter onder de kerk met het apparaat in de aanslag. “Binnen één minuut piepte die al”, vertelt Visscher. Ze stuiten op spijkers van oude kisten, een scherf aardewerk en dan… een botje.

“Je wist niet wat je zag”

De mannen zijn stomverbaasd. “We wisten niet wat we zagen”, aldus Visscher. Eerst dachten ze nog dat het misschien van een rund was, maar later werd duidelijk dat het om een menselijk hielbeen gaat. En dat het mogelijk heel oud is. Berends denkt aan de achtste eeuw, de tijd dat Twente tot het christendom werd bekeerd.

“Als je daar als eerste begraven wordt, kan dat eigenlijk alleen maar betekenen dat je gedoopt bent", zegt hij. "Anders word je niet onder een katholieke kerk begraven.” Volgens hem bevestigt ook de manier van begraven dat: "Deze mensen zijn zonder enige aardse bezittingen begraven, dus op christelijke wijze. In een houten kist, zonder grafgiften."

De plek waar het duo het botje vond is niet heel ‘gek’. In 1928 zijn daar, bij restauratiewerkzaamheden, onder leiding van textielfabrikant Jan Herman van Heek, 23 lichamen opgegraven. Eerst een groep van 21 graven. Daaronder lagen er nog twee. Van die laatste twee is het botje dat de heren vonden, vermoeden ze.

Waar zijn de botten gebleven?

Na de opgravingen in 1928 werden de beenderen van de 23 Enschedeërs opnieuw begraven. Maar waar precies, is tot vandaag onduidelijk. In notities van Ko van Deinse, een vriend van Jan Herman van Heek en zijn ‘partner in crime’ in dit project, wordt begraafplaats De Espoort genoemd: de oudste begraafplaats van Enschede. Daar liggen ook de ouders van Ko en Jan Herman.

“Volgens het verslag van Van Deinse zouden de botten daar zijn herbegraven”, zegt Berends. “Maar niemand weet precies waar. Er is geen steen. Er is niks.” Berends en Visscher liepen er meerdere keren rond.

Illegaal

De vreugde over de vondst van ‘het overgebleven botje’ sloeg om toen de gemeente ingreep. Berends en Visscher werden op het matje geroepen op het stadhuis. “We kregen gewoon op ons donder.” De gemeente en aanwezige regio-archeoloog benadrukten dat het betreden van een archeologisch waardevolle plek zonder toestemming niet mag.

Later horen de mannen vanuit de media dat de gemeente van zins is het botje zonder onderzoek te herbegraven, op een geheime plek. “Alsof we straf krijgen”, zegt Berends. Hij snapt de regels, maar kan niet geloven dat het hielbeen weer onder de grond zou verdwijnen zonder de leeftijd te bestuderen. “Onze kop gaat eraf als het botje maar 200 jaar oud blijkt. Wij nemen ook een risico door dit zo te zeggen, dus ik vind dat wij op z’n minst mogen weten of wij gek zijn of niet.”

Ze krijgen bijstand uit de politiek. Partijen PvdA en BBE stellen kritische vragen over het mogelijke herbegraven. Het antwoord van wethouder Malkis Jajan is weinig hoopgevend. “Alle regels die overtreden konden worden, zijn overtreden”, zegt hij. Anders gezegd: het botje is illegaal verkregen. Bovendien is het maken van een dna-profiel duur en alleen relevant als er vergelijkingsmateriaal voor handen is.

Visscher snapt er niets van. “Ik wil dat de gemeente initiatief neemt voor onderzoek naar de oudheid van het botje. Niet naar het dna of wie het was, maar naar de oudheid. Dat is heel simpel te doen. Ik vind het heel belangrijk, het gaat over de geschiedenis van de stad. Waarom nemen we dit niet mee in het verhaal over de zevenhonderdste verjaardag?”

Laatste woord?

Al is het laatste woord er nog niet helemaal over gezegd - en het botje dus voorlopig ook nog niet heimelijk herbegraven. Officieel is er nog geen besluit genomen. De gemeente laat zich nog adviseren door deskundigen. PvdA’er Marijn Ouwehand heeft bovendien voorgesteld het botje tentoon te stellen in een museum. De gemeente denkt daar nog over na.

Intussen blijft de vraag open: van wie was het botje, en hoe oud was het echt?