Zomerkrapte en zorgtekorten bij Enschedese zorginstellingen: ‘Maar we kunnen nog aan knoppen draaien’

Hogenboom en Nijdam spreken namens de vier grote ouderenzorginstellingen in Enschede: De Posten, Liberein, Livio en Manna. Die vier trekken samen op onder de vlag van Zorgschakel Enschede. In die gezamenlijkheid liggen kansen, zeggen beiden.

Gaten in het zomerrooster en een mail aan vrijwilligers

Aanleiding voor een gesprek met de zorginstellingen was een mailtje van De Posten. Daarin een oproep aan de vierhonderd vrijwilligers van die instelling om in de periode van 27 juli tot 16 augustus, waar dat mogelijk was, bij te springen. 1Twente kreeg dat mailtje doorgestuurd en signalen van verontruste vrijwilligers: het kan toch niet zo zijn dat wij personeelstekorten moeten gaan opvangen?

Dat niet, zeggen Hogenboom en Nijdam. Zeker niet als het om professionele zorgtaken gaat. Evengoed: het is alle hens aan dek. Het lukt niet meer om de roosters altijd rond te krijgen.

Groeiend personeelstekort

Dat zorginstellingen met personeelskrapte kampen, kan geen verrassing zijn. De noodklok werd jaren geleden al geluid: in de komende tien jaar heeft de sector 400.000 nieuwe krachten nodig om de zorg op niveau te kunnen houden. Een astronomisch aantal, waarvan iedereen zich afvraagt waar die extra handjes vandaan moeten komen. Hogenboom: “In de komende tien tot vijftien jaar stroomt dertig procent uit. Dat ga je niet één-op-één terugvinden.”

Dat tekort is nu al voelbaar, ook in Enschede, erkennen Hogenboom en Nijdam. Zeker in de zomer zijn de roosters nauwelijks meer rond te krijgen. En dat gaat de komende jaren een steeds grotere uitdaging worden. Het venster van die zomerkrapte wordt ook steeds groter. “Vroeger was het vijf, zes weken met z’n allen de schouders eronder. Dat is te overzien. De laatste vijf, zes jaar loopt de vakantieperiode van juni tot en met september.” Het gevolg van een eveneens vergrijzend personeelsbestand, dat steeds minder gebonden is aan schoolvakanties.

De tekorten doen zich vooral voor in de verzorgende functies, de traditionele ‘back bone’ van de organisaties. Toch zijn beiden allesbehalve moedeloos: “Er zijn nog een heel aantal knoppen waar we aan kunnen draaien.”

Nijdam en Hogenboom (ook bestuursvoorzitter van die koepel Zorgschakel Enschede), maken een analyse van een veelkoppig monster dat personeelstekort heet. Pel je die af, dan leggen zij de vinger op aanpassingen binnen de sector zelf en politieke en maatschappelijke veranderingen, vooral waar het gaat om de verwachtingen van ouderenzorg.

Aanpassingen in het takenpakket

Hoe groot het personeelstekort bij de verschillende zorginstellingen is, valt moeilijk te zeggen, stelt Hogenboom. Dat komt vooral omdat de instellingen druk bezig zijn met aanpassingen in het takenpakket van verschillende zorgmedewerkers. ‘Ontleden’ is de term die hij gebruikt. “Veel kan anders.” Slimmer, zou je kunnen zeggen. Binnenkort start De Posten met werving voor een nieuwe functie.

“In het klassieke takenpakket van een verzorgende of een verpleegkundige zitten veel handelingen die ook door vrijwilligers, mantelzorgers of technologie gedaan kunnen worden.” Nijdam noemt een voorbeeld: “Kousen aantrekken gebeurt bijna niet meer. Daar zijn hulpmiddelen voor.” Iets vergelijkbaars geldt voor het smeren van een boterham, hulp bij het boodschappen doen, een wandeling maken. Ook dat zijn handelingen die van oudsher door opgeleide professionals worden gedaan, maar die ook anders kunnen worden ingericht en waarbij de medisch professional de laatste schakel in zo’n keten wordt.

Nòg een verandering waarvan lastig valt te voorspellen wat die precies gaat betekenen is de toenemende rol van technologie, ook in de zorg. Dat gaat niet meteen om medische apparatuur of behandelingen, maar juist ook ondersteunende techniek voor verzorgende en verplegend personeel. Voorbeeld is een AI-tool waarmee zorgverleners ingesproken rapportages kunnen opstellen over wat er tijdens een dienst gebeurt. Dat scheelt een hoop administratietijd.

‘Er zijn ook mensen die actie willen’

Al met al voorzien Hogenboom en Nijdam veranderingen in die takenpakketten, andersoortige functies en aanvullende functies. Sterker: daar wordt al hard aan gewerkt. Hogenboom: “Vroeger was het honderd procent zorg. Nu is het tachtig zorg, twintig welzijn. Dat wordt misschien wel fifty-fifty.” Die veranderingen hebben één keerzijde, erkennen beiden: voor zorgpersoneel is dan minder ruimte voor de sociale kant. Een praatje maken bij en kop koffie gaat bij andere functies horen.

Voor personeelsleden die al jaren in de ouderenzorg werken, zal dat wennen zijn, erkent Hogenboom. “Maar nu verliezen we vaak personeel aan ziekenhuizen”, vult Nijdam aan. “De ouderenzorg is traag, dat is in elk geval het beeld. Er zijn ook mensen die actie willen.” Een verschuiving dus, waarbij verpleegkundig specialisten het medisch overzicht houden over grotere bewonersgroepen en meer de rol van supervisor krijgen, en welzijnstaken in andere functies worden ondergebracht.

Zij-instromers: werken in de zorg zonder ingewikkelde opleiding

Liberein biedt sinds een jaar een derde leerweg. Concreet: mensen met enige levenservaring uit heel andere sectoren krijgen in de praktijk vaardigheden aangereikt waarmee zij zonder een duur en ingewikkeld opleidingstraject in de zorg aan de slag kunnen. “We krijgen veel reacties op vacatures voor woonassistent, bijvoorbeeld”, weet Nijdam. “Dat heeft ons verbaasd. Er zijn veel mensen die best in de zorg willen werken. Neem een bankmedewerker die meer betekenis zoekt of de kassière bij de supermarkt die door de zelfscans overbodig is geworden. Maar zij zien op tegen een ingewikkelde opleidingstraject.”

Die derde leerweg voorziet dus in een behoefte: werken onder begeleiding in de praktijk, vaardigheden en basale kennis opdoen en één keer in de twee weken les op locatie. “Dat slaat aan. En die ervaring delen we dan weer binnen Zorgschakel Enschede. ‘Dit zijn onze ervaringen, dit is het handboek’.”

Samenwerken in plaats van concurreren

Zorgschakel Enschede is daarmee ook een medicijn tegen de ooit zo gewenste, maar steeds meer betreurde marktwerking in de zorg. “We zien elkaar niet als concurrenten”, zegt Hogenboom. “We hebben eenzelfde belang en dan is het veel effectiever om samen op te trekken.” Eén voorbeeld is de overname van Zorglink, een uitzendbureau met een kaartenbak van zo’n 120 zzp’ers in de zorg.

“Waar je voorheen zag dat de zorginstelling die het eerst bij Zorglink op de deur klopte de mensen kreeg en de anderen achter het net visten, zorgen we er nu voor dat we het eerlijk verdelen. Daar heeft iedereen baat bij.”

Ander voorbeeld zijn nacht- en wondzorg. “Het is veel efficiënter om dat gezamenlijk te organiseren.” Daarnaast zijn er vergaande plannen om gezamenlijk een opleiding te starten. Wellicht in samenwerking met het ROC en Saxion, of in eigen beheer. Hogenboom: “Specialistische zorg moet voor iedereen beschikbaar zijn, vinden wij. Maar dan moet je voldoende klanten hebben. Als het weinig voorkomt, kun je ook dat beter gezamenlijk doen.”

Anders roosteren en grotere contracten

Ander fenomeen dat parten speelt is het relatief hoge aantal parttimers dat in de zorg werkt. Gaan die allemaal een paar uur in de week meer werken, dan heb je al een flink gat in die personeelstekorten geslagen. Maar hoe krijg je parttimers zover? Hogenboom: “We zijn opnieuw aan het kijken naar onze manier van inroosteren”, zegt de eerste. “Nu worden die uren vaak verdeeld over de week. Dat maakt het niet aantrekkelijk om wat meer te gaan werken, want dan moet je misschien een dag extra naar je werk komen.”

Cluster je die uren, dan wordt dat anders, is de gedachte. Als je vierentwintig uur werkt en je doet dat op maandag, dinsdag en woensdagochtend, dan wordt het aantrekkelijker om er woensdagmiddag nog een paar uur bij te pakken. “Maar dan moeten we anders gaan roosteren.”

Ziekteverzuim: een moeilijk te grijpen fenomeen

Als het gaat om wat zorginstellingen zelf kunnen doen, is er nog een knop om aan te draaien: het ziekteverzuim in de zorg is hoog. Gemiddeld tien procent, in Enschede variërend van iets meer dan acht tot ruim twaalf procent. Het leeuwendeel langdurig. Zowel Hogenboom als Nijdam vinden het moeilijk om daar vat op te krijgen.

Alle voor-de-handliggende oorzaken passeren de revue. Werk- en privédruk, het verantwoordelijkheidsgevoel dat zorgmedewerkers eigen is en de groeiende behoefte aan mantelzorgers, bewoners en naasten die hogere verwachtingen hebben en steeds kritischer zijn geworden. Het speelt allemaal mee. “We leggen ons er zeker niet bij neer en we moeten er wat mee, maar het is complex. En heel individueel.”

Verwachtingen van ouderenzorg en risico’s

Over die maatschappelijke veranderingen: ook daar zal het een en ander moeten verschuiven, denken beide zorgmanagers. Samengevat: meer loslaten en meer eigen regie. Naasten, maar ook bewoners zelf, verwachten soms meer dan zorginstellingen kunnen bieden. Zeker in de toekomst. Nijdam noemt het voorbeeld van een nieuwe bewoner die voor het eerst onder de douche gaat. “Die stak zijn armen omhoog en zei: ‘Nou, was me maar!’”

Een vertegenwoordiger van ‘de verzorgingsstaat-generatie’ typeert Hogenboom. “Maar er komt een nieuwe generatie aan, die van het zelf doen.” En dat gaat helpen, denkt hij. Maar het brengt ook nieuwe uitdagingen met zich mee. Zelf doen houdt meer risico in. De kans op een ongeluk wordt groter. Dat betekent iets voor de verhouding tussen de zorginstelling en de naasten van bewoners. Achter de muren van een zorginstelling kan en mag niks fout gaan, is de gedachte. Gaat er wel iets mis, dan is het al snel hommeles.

Dat levert een paradox op: enerzijds is daar de wens om ouderen zo lang mogelijk thuis te laten wonen - tachtig procent van alle ouderen met dementie woont thuis - met alle risico’s van dien. Maar worden zij opgenomen in een zorginstelling, dan mogen die risico’s er niet meer zijn. “Maar ik merk ook wel een verandering”, zegt Hogenboom. “Zorginstellingen leggen steeds meer nadruk op vrijheid, welbevinden en plezier in het leven. En steeds meer kinderen zien hun vader of moeder in de laatste levensfase liever met zoveel mogelijk ruimte en vrijheid, in plaats van gekluisterd aan kamer of bed, als een vogeltje in een kooi.”

Zorginstellingen hebben ook steeds minder wettelijke ruimte gekregen om de vrijheid van bewoners te beperken. Vastbinden aan bed mag niet meer in Nederland. Voor de plaatsing van een bedhekje moet je een heel goede reden hebben.

Politiek moet weer ‘normaliseren’

Het pakket wettelijke verplichtingen voor protocollen en voorschriften is enorm gegroeid, zeggen Hogenboom en Nijdam. Die hebben voor een belangrijk deel te maken met het beperken van risico’s. Gaat er iets mis, dan komen er weer regeltjes bij. Dat maakt het er niet makkelijker op om in zo’n laatste levensfase zoveel mogelijk eigen regie en vrijheid te kunnen bieden.

“Neem brandvoorschriften”, zegt Nijdam. “Je wilt een gezellig thuis bieden, met planten, zitjes en schilderijen in de gangen. Maar dat mag eigenlijk niet.” Daar ligt, stellen beide managers, een taak voor de politiek. “We moeten weer normaliseren”, noemt Hogenboom het. Hij doelt daarmee ook op het accepteren van risico’s. In de context van een veranderende ouderenzorg, anders werken en bewoners hun leven zoveel mogelijk zelf willen inrichten, zo lang dat gaat.

Kortom: zorginstellingen kunnen zelf het nodige doen om toenemende personeelstekorten het hoofd te bieden, maar als de sector verandert, is er ook een maatschappelijke en politieke verandering nodig. Als het om naasten gaat, draait dat vooral om het beeld en de verwachtingen die mensen hebben over zorginstellingen. De politiek heeft een rol waar het gaat om realistische en werkbare regels en de waardering voor het werk van zorgmedewerkers.

Hogenboom trekt in deze periode zelf de witte jas aan. “Om te helpen, ja. Maar dat mes snijdt aan twee kanten: ik hou zo ook voeling met de werkvloer.” Dat zal hij in vakantietijd voorlopig ook nog wel blijven doen.