Hengelo kreeg de primeur: eerste Syrisch-orthodoxe kerk in Europa viert vijftigste verjaardag

Stadgenoten Hanna Kulhan en Bahhe Uncu kwamen in 1965 vanuit de stad Midyat naar Hengelo om te werken voor Stork. Tony Sener: "De Syrisch-orthodoxe christenen kregen in Zuidoost-Turkije niet veel ruimte om zich te ontwikkelen. Ze werden beschouwd als tweederangsburgers. Toen er in de jaren zestig namens Stork een afvaardiging naar het 150 kilometer verderop gelegen Diyarbakır kwam om te vertellen over werken in Nederland, gingen ze daar maar wat graag op in. Ze konden als lassers in Nederland drie keer zoveel verdienen. Het geld stuurden ze naar hun gezin in Turkije en een paar keer per jaar keerden ze terug naar Turkije."  

Vanaf 1969 was gezinshereniging mogelijk en toen vestigden zich de eerste Aramese (Syrisch-orthodoxe christenen behoren tot de Aramese bevolkingsgroep) gezinnen in Twente en later in de rest van Nederland.

Migrantenpension

Totdat ze hun eigen woning kregen toegewezen, sliepen Hanna en Bahhe in een migrantenpension aan de Helmersstraat in Hengelo. Zij waren de enige christenen tussen verder uitsluitend migranten met een Turks-islamitische achtergrond. Toen het pand zijn functie als pension verloor, kreeg het een opvallende nieuwe bestemming: het werd de eerste kerk voor de Syrisch-orthodoxe gemeenschap in Europa.

Een belangrijke rol daarbij was weggelegd voor Frans Fockema Andreae, dominee in de Remonstrantse kerk. "Tot dan toe konden we als gemeenschap gebruik maken van andere kerken in Hengelo, maar we wilden dolgraag een eigen plek", vertelt Sener. "Dominee Fockema Andreae beloofde de parochie financieel tegemoet te komen, als we eerst zelf een fiks bedrag bij elkaar zouden collecteren. In no time hadden we een kleine 70.000 gulden aan contanten bij elkaar. Dat heeft de dominee aangevuld met collectegeld uit verschillende Hengelose kerken en een fors bedrag uit de kas van de Raad van Kerken."

Het oog viel vervolgens al snel op het voormalige pension aan de Helmersstraat. Voor ongeveer 300.000 gulden verwisselde het van eigenaar. In 1977 werd de kerk gewijd, maar een jaar eerder was de kerkelijke gemeenschap al van start gegaan: vandaar dat dit jaar het tiende lustrum van de Johanneskerk, ook wel de Mor Yuhanonkerk genaamd, wordt gevierd.

De befaamde aartsbisschop Mor Julius Yeshu Çiçek (1942-2005) kwam in 1979 als monnik over vanuit de VS naar Hengelo. Hij nam zijn intrek op de bovenverdieping van de kerk, waar hij zich al schrijvend voorbereidde op z'n latere rol als eerste aartsbisschop van het Europese bisdom, het eerste buiten het Midden-Oosten*. In 1981 vestigde hij zich in het toen aangekochte klooster in Glane. Vanaf 1981 werden de diensten in Hengelo geleid door de eerste eigen priester Gabriël Kaya. Die werd vanaf 1998 opgevolgd door de huidige priester Barsaumo Samoil Dogan.

Torentje

In de tussentijd was er in Hengelo een tweede parochie van de grond gekomen. Tony Sener: "Midden jaren negentig werd de gemeenschap te groot. Het merendeel verhuisde naar de nieuwe Mariakerk in Groot-Driene." Ondertussen was de Johanneskerk nodig aan renovatie toe. Ruim tien jaar geleden is er voor tonnen aan vertimmerd en kreeg de kerk een torentje, waardoor het ook van buiten als een godshuis oogt.  

Zoals voor zoveel christelijke kerken heeft de Syrisch-orthodoxe kerk in Nederland het lastig om jonge mensen aan zich te binden. De jeugd herkent zich vaak niet in de oude tradities en heeft andere interesses. Toch blijven Sener en Zettechelme hoopvol: "De kerk, de verenigingen en de cultuur is het enige dat ons bindt. Wij hebben geen eigen land. Daarom zijn wij - de één wat meer dan de ander - vastbesloten om de tradities in ere te houden." Gabriël Zettechelme lacht: "Ik heb een goed voorbeeld: Tony's zoontje is 4, maar die spreekt beter Aramees dan ik. En dat leert-ie van z'n vader. Tony's vrouw is namelijk Nederlandse." Over inburgering gesproken.

Kerk en voetbal

De tradities veranderen: driedaagse bruiloften en uitbundige paasvieringen zijn iets van vroeger, er worden minder kerkdiensten gehouden en ze duren ook minder lang. Sener: "Je wilt niet alle gebruiken overboord gooien, maar je moet wel een beetje met de tijd mee. En als de jeugd niet wekelijks meer naar de kerk komt, dan zijn ze vaak nog wel lid van een culturele vereniging of van een van de twee Aramese voetbalclubs, FC Aramea of FC Suryoye, allebei in Enschede."

In Zuidoost-Turkije wonen nog maximaal 2.000 Arameeërs, verspreid over tientallen dorpen. In Europa wonen er zo'n 400.000 en dan wonen er elders op de wereld nog eens zo'n 600.000**. Al die mensen hebben zich, met behoud van hun eigen cultuur, zoveel mogelijk aangepast. Tegelijk maken zij zich sterk om andere nieuwkomers te begeleiden.

"We willen graag iets betekenen voor asielzoekers en statushouders. Als geen ander weten wij hoe het is om te moeten integreren in een ander land. Dat hebben we aangeboden bij de gemeente. Zou prima kunnen in de bieb, maar het kan ook bij ons in de kerk", aldus de neven.

*In Amerika en India bestonden er al bisdommen; in 1977 werden er twee Europese bisdommen gevestigd: bisschop Çiçek voor Centraal-Europa en bisschop Mor Timotheis Ephrem Aboodi voor Scandinavië en Groot-Brittanië.

**Dit zijn schattingen, exacte cijfers zijn niet te achterhalen.