Ultra gezuiverd rioolwater kan chipfabriek in Enschede brengen, maar hoe ver wil het waterschap gaan?

De financiering van om en nabij 100 miljoen euro heeft New Origin nagenoeg rond. Het bedrijf wil fotonische chips gaan maken in Enschede. Dat zijn chips die lichtdeeltjes in plaats van elektronen gebruiken om informatie te verzenden. Dat maakt ze sneller en energiezuiniger dan de 'oude' chips. Wordt Twente het Taiwan van Europa? In een interview met UToday zegt directeur Twan Korthorst dat dit jaar het besluit wordt genomen of de schop wel of niet de grond in kan. En daarvoor zijn nog twee hobbels te nemen. Een daarvan is elektriciteit, met oog op het overvolle stroomnetwerk. En de ander? Schoon water.

Microscopische vuiltjes

Het dagelijks bestuur van Waterschap Vechtstromen heeft onlangs een brief ontvangen van New Origin met daarin de vraag of gezuiverd rioolwater, ook wel effluent genoemd, ingezet kan worden als bron voor proceswater. In de chipindustrie is (extreem) schoon water van belang, omdat ook microscopische vuiltjes de werking van de chips kunnen beïnvloeden. Het proceswater in deze tak van industrie wordt soms wel schoner dan drinkwater genoemd.

Bij de rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI) naast de Grolsch Veste wordt het afvalwater van Enschedese huishoudens gezuiverd en vervolgens in de Twentse beken gepompt. Tot voor kort ging was dit een rechttoe rechtaan installatie. Het water werd schoon genoeg bevonden om in de natuur te lozen. Enschede is onder meer door de aanwezigheid van het MST een hotspot qua medicijnenresten in rioolwater. Met oog op strengere regelgeving (Kaderrichtlijn Water) wordt er hard gewerkt aan technieken die medicijnresten zo veel als mogelijk uit het water halen. 

Proeven bij de rioolwaterzuivering

Sterker, er wordt bij de RWZI aan de Lonnekerbrugstraat dit jaar zelfs getest met proefinstallaties die het water zuiveren met behulp van ultraviolet licht, ozon en membraantechnologie. En het zijn juist die systemen die nodig zijn om water schoon genoeg te krijgen voor gebruik als proceswater in de hightech industrie. Geen goedkope systemen. Als het waterschap over zo'n anderhalf jaar een besluit moet nemen in welke zuiveringstechnologieën wordt geïnvesteerd, moet dat dus wel een meerwaarde hebben.

Drinkwaterbedrijf Vitens zou inmiddels al interesse hebben getoond in de proeven die in Enschede worden uitgevoerd. Maar ook het (hightech) bedrijfsleven kan dus baat hebben bij het ultragezuiverde water. Eén plus één is twee, zou je zeggen.

Meer dan een kraan opendraaien

Of het de eigen glazen bol is, of een tip via de bestuurlijke binnenlijn, staat niet beschreven. Maar duidelijk is dat het waterschapsbestuur al wist dat de vraag naar schoon water vanuit New Origin zou komen. Voordat de brief met het verzoek van de chipfabrikant op de deurmat viel, had adviesbureau TwynstraGudde al 'op hoofdlijnen' verkend wat er allemaal bij komt kijken als het waterschap gezuiverd water gaat leveren aan een bedrijf.

Er is namelijk meer mee gemoeid dan een waterleiding aanleggen en een kraan opendraaien. Dat het kan bewijst een praktijkvoorbeeld in Drenthe. NieuWater B.V. heeft daar een 'waterfabriek' gebouwd. Gezuiverd rioolwater wordt geleverd aan de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM), die het vervolgens omzet naar stoom voor gebruik bij de oliewinning. Het afvalwater dat met de olie terug naar de oppervlakte komt, wordt overigens in de lege gasvelden in Noordoost Twente gepompt.

Strategische locatie langs Twentekanaal

Tijd voor de dilemma's. Als een overheid - hier het waterschap - gezuiverd water wil verkopen aan een bedrijf, dan kan dat niet zomaar. Daarvoor zal behalve de benodigde infrastructuur een constructie moeten worden opgebouwd zoals we die ook kennen bij de afvalenergiecentrale van Twence of inzamelaar Twente Milieu. Ofwel bedrijven waarvan de aandeelhouders (nagenoeg) volledig bestaan uit overheden, in deze gevallen gemeenten.

Dat komt goed uit. Het eerder genoemde Nieuwater B.V. is zo'n bedrijf. Het aandeelhouderschap is volledig in handen van Waterschap Vechtstromen. En laat Nieuwater nu net de gloednieuwe eigenaar zijn van het terrein van Aqua Twente. Dat laatste zegt je misschien niet direct iets, maar Aqua Twente is gevestigd aan de andere zijde van de Grolsch Veste, precies tussen het Twentekanaal en restaurant Sensazia.

Die locatie was ooit al in het bezit van het waterschap, omdat van daaruit kanaalwater geschikt werd gemaakt om uiteindelijk als drinkwater te gebruiken. Na de grote brand bij Vredestein in 2003 was het Twentekanaal zo vervuild door het bluswater, dat drinkwaterwinning geen optie meer was. AquaTwente - een samenwerking tussen waterexpert Ab Heuver en toenmalig FC Twente-bestuurder Hennie Ten Hag - kocht de productielocatie later aan en transformeerde er kanaalwater tot 'laag- en hoogwaardig industriewater'.

Waar gaat ons rioolwater heen?

Daarmee is het bedrijf dat het ultra gezuiverde rioolwater moet gaan leveren al in eigen handen én gepositioneerd. De vraag die rest is of er voor een eventuele constructie met New Origin een aparte BV moeten opgetuigd en of het aandeelhouderschap daarvan gedeeld moet worden met drinkwaterbedrijf Vitens. Wat hier op tafel ligt is ook de vraag over financiële risico's. Het aanleggen van de infrastructuur voor transport van extra gezuiverd water (naar het bedrijf en eventueel weer terug) is namelijk kostbaar. Wie draait er uiteindelijk voor deze kosten op?

Los daarvan zal het waterschapsbestuur ook andere risico's moeten afwegen. En die hebben nota bene te maken met haar kerntaak: het waarborgen van de waterkwaliteit. Hoe dat zit vraagt een korte uitleg van het Twentse waternetwerk. Het Enschedese rioolwater wordt na zuivering in de RWZI namelijk doelgericht ingezet. In eerste instantie in het Kristalbad tussen Enschede en Hengelo, maar vervolgens is het gezuiverde water via de Berflobeek een belangrijke voedingsbron van de Bornse Beek. Op weg daarnaartoe gaat een deel van het water ook naar de Hengelose stadsbeken.

Risico's voor waterkwaliteit

Als Waterschap Vechtstromen besluit om het effluent van de RWZI in Enschede in te zetten als proceswater voor de hightech industrie, dan heeft dat per definitie invloed op de voeding van de (stads)bekenstructuur die daarachter ligt. Het onttrekken van water aan beken leidt tot minder stroomsnelheid, waardoor de kans op algengroei toeneemt en vispassages mogelijk minder goed functioneren. Bij droogval zijn de gevolgen voor de waterkwaliteit nog groter. Op dit moment werkt het waterschap hard aan het verbeteren van de waterkwaliteit in de Bornse Beek en de eerder genoemde Kaderrichtlijn Water staat niet toe dat nieuwe activiteiten de toestand verslechteren.

Een mogelijke oplossing is het verminderen van de wateraanvoer naar de Hengelose stadsbeken. Al is de invloed daarvan in droge perioden waarschijnlijk te beperkt. Bovendien zijn er met betrekking tot die stadsbeken afspraken gemaakt met de brandweer in Hengelo over de beschikbaarheid van bluswater. Andere oplossingen die volgens het waterschapsbestuur onderzocht kunnen worden zijn het terugleveren van het gebruikte proceswater naar de RWZI (kringloop) of het aanvullen van de beken met water uit het Twentekanaal. In het laatste geval speelt de voormalige productielocatie die door Nieuwater B.V. is gekocht weer een cruciale rol.

Verder onderzoek nodig

Met name in de hoge zandgronden van Twente is er weinig zoetwater beschikbaar, maar met inwoners (drinkwater), boeren (irrigatiewater) en bedrijven (proceswater) zijn er wel meerdere partijen die er aanspraak op doen. Het creëren van 'waterkringlopen' met bedrijven wordt gezien als een van de oplossingen. In dat opzicht kan de casus van New Origin dus een positieve bijdrage leveren aan de beschikbaarheid van water en de kwaliteit ervan, merkt het waterschapsbestuur op. Zij wil dus graag verder verkennen wat de mogelijkheden zijn, zolang dit niet ten koste gaat van de waterkwaliteit en de doorstroming in de beken. En dat zal met name in perioden van droogte een behoorlijke uitdaging vormen. 

In de wetenschap dat Kennispark Twente, waar New Origin zich wil vestigen, dé ontwikkellocatie is voor hightech bedrijven, ligt het voor de hand dat de vraag naar zuiver proceswater in de toekomst zal stijgen. Er zijn volgens de verkenning van TwynstraGudde in een eerder stadium al aanvragen afgewezen, waardoor uitbreiding of vestiging van bestaande bedrijven is belemmerd. Het adviesbureau werpt dan ook twee vragen die het waterschapsbestuur aanzet tot nadenken: Hoe gaat het waterschap om met nieuwe aanvragen? En als er voor de chipfabriek van New Origin een uitzondering wordt gemaakt, waarom dan juist hier en niet bij een ander bedrijf dat mogelijk al langer wacht?