Hoe onafhankelijk was het laatste onderzoek naar de vuurwerkramp? ‘Torenvlied heeft een langdurige relatie met de gemeente gehad’

Torenvlied is hoogleraar bestuurskunde aan Universiteit Twente. Hij deed onderzoek in opdracht van de Tweede Kamer. Aanleiding was een rapport van klokkenluider Paul van Buitenen, waarin onder meer ernstige tekortkomingen in het handelen van de overheid aan het licht kwamen. Die hadden betrekking op de vuurwerkramp in Enschede en een vergelijkbare ramp in Culemborg, negen jaar eerder.

‘Enschede treft geen blaam’, of toch wel?

Eind 2024 leverde de commissie onder leiding van de UT-professor een eindrapport op: Leren van twee vuurwerkrampen. In zowel dat onderzoek als het rapport bleef de rol van de overheid na de ramp in Enschede onderbelicht. Die werd wel prominent belicht in het rapport van Van Buitenen, dat aanleiding was voor het onderzoek.

Torenvlied constateerde dat Enschede geen blaam treft, als het om de vuurwerkramp in de stad gaat. Van Buitenen stelde het tegendeel. De uitvoerige onderbouwing bij die positie van Van Buitenen is in ‘Leren van twee vuurwerkrampen’ niet weerlegd.

Een klacht…

Vraagtekens over de onafhankelijkheid van het onderzoek van Torenvlied waren er al langer. Rudi Bakker, de recent overleden oud-eigenaar van het ontplofte SE Fireworks in Enschede, diende een klacht in bij de universiteit en deed zelfs aangifte tegen Torenvlied.

Bakker vond onder meer dat je een universiteit in Enschede moeilijk kunt vragen onderzoek te doen naar het handelen van het bestuur van diezelfde stad. Zo’n onderwijsinstituut onderhoudt warme banden met de gemeente en dat roept, in zijn ogen, de schijn van belangenverstrengeling op.

De onderzoeksopdracht van de Tweede Kamer hield ook in dat het handelen van de Enschedese overheid onder het vergrootglas zou worden gelegd. Kon dat, als de UT dan wel Torenvlied dat onderzoek moesten uitvoeren, vroeg Bakker zich hardop af?

…en een Woo-verzoek

Om die reden deed de oud-vuurwerkhandelaar dan ook een informatieverzoek op grond van de Wet open overheid (een Woo-verzoek). Hij vroeg alle correspondentie op die er voorafgaand aan het onderzoek tussen de gemeente en Torenvlied plaatsvond. Dat leverde een aantal documenten op, maar er bleef ook informatie achter.

Tijdens de hoorzitting in het bezwaar dat Bakker daarop aantekende, erkende de aanwezige gemeentejurist dat die banden er inderdaad waren en zijn. “De heer Torenvlied heeft een langdurige relatie met de gemeente, dat klopt.” Over eventuele belangenverstrengeling, of de schijn daarvan, liet hij zich niet uit. “Of dat een probleem oplevert ten aanzien van dat onderzoek, daar blijf ik buiten.”

Ook over de aard van die relatie liet hij zich niet uit; daar ging het Woo-verzoek ook niet expliciet over.

Geen melding van banden tussen UT en gemeente Enschede

Opmerkelijk is dat er zowel in het eindrapport - Leren van twee vuurwerkrampen - als bij presentaties van dat rapport met geen woord is gerept over die relatie tussen Enschede en de onderzoeker. Onduidelijk is ook of daar tevoren over gesproken is en of er afspraken zijn gemaakt om de gewenste onafhankelijkheid te waarborgen.

Dat kan een slordigheid zijn, een impliciet vertrouwen in de gedachte dat wetenschappers altijd en per definitie onafhankelijk onderzoeken. Het kan ook een bewuste keuze zijn. Om onrust en gedoe rond het onderzoek of de geloofwaardigheid daarvan te voorkomen. Veel andere smaken zijn er niet.

Hier hoort een opmerking bij: de Tweede Kamer heeft lang moeten zoeken voordat er iemand werd gevonden die het onderzoek wilde doen. Logische onderzoekspartijen, zoals de Onderzoeksraad voor de Veiligheid, lieten de beker aan zich voorbijgaan. Te lang geleden, vond bijvoorbeeld de laatstgenoemde partij.

‘Ingehuurd om parlementair onderzoek te voorkomen’

Dan is er in dit verband nòg een saillant voorval te melden. Torenvlied interviewde een aantal direct-betrokkenen bij de Enschedese vuurwerkramp, dan wel de nasleep daarvan. Bakker hoorde daar niet bij. Wel oud-rechercheur Jan Paalman, die een prominente rol had in het politieteam dat de ramp onderzocht.

Dat ging om een uitgebreid gesprek, volgens Paalman. De oud-rechercheur is er, met onder meer Van Buitenen, van overtuigd dat de overheid de eigen rol in de doofpot heeft gestopt. In het gesprek met de UT-professor zou hij uitgebreid hebben uitgelegd waarom.

Vlak voordat de onderzoeker de deur uitging, zou Paalman hebben opgemerkt: “Ik hoop dat uw onderzoek tot een parlementaire enquête zal leiden.” Volgens de oud-politieman zou Torenvlied zou zich bij die woorden op de drempel hebben omgedraaid en gezegd: “Maar meneer Paalman, ik ben nou juist ingehuurd om dat te voorkomen.”

Die opmerking is op verschillende manieren te interpreteren. Als hij zo, of met woorden van die strekking is gemaakt, roept dat aanvullende vragen op. Uit de aangenomen motie die leidde tot het onderzoek of andere Kamerstukken valt op te maken dat de Tweede Kamer een onafhankelijk onderzoek wilde, maar niet per se om een parlementaire enquête te voorkomen.

Dat kan wel een interpretatie zijn geweest. Of een aanvullende opdracht, impliciet of expliciet. Maar door wie dan en waarom? En hoe en met wie is dat dan afgestemd?

De UT laat in een reactie weten dat er geen sprake is of was van een langdurige relatie tussen Torenvlied en de gemeente. Onderzoek wordt, volgens de UT, altijd onafhankelijk uitgevoerd. Het Landelijk Orgaan Wetenschappelijke Integriteit en het Centrum Wiskunde & Informatica ‘hebben nogmaals bevestigd’ dat het onderzoek van Torenvlied onafhankelijk is gedaan, zo staat er in de reactie te lezen. Met de keuze voor onafhankelijk onderzoek in plaats van een parlementaire enquête hebben de onderzoekers geen bemoeienis gehad.

Vragen over een afweging om in dit geval de schijn van belangenverstrengeling te voorkomen, dan wel al dan niet expliciet melding van te maken van banden tussen UT en de gemeente, zijn niet beantwoord. Datzelfde geldt voor vragen over de opmerking die Torenvlied bij Paalman gemaakt zou hebben.

Paul van Buitenen stelde in een gesprek met 1Twente onomwonden dat er een doofpot rond de vuurwerkramp is gecreëerd. Hij toonde zich blij met het onderzoek van Torenvlied omdat belangrijke conclusies zijn getrokken over de gevaren van licht geclassificeerd vuurwerk, maar plaatste ook kanttekeningen. Die gingen onder meer over de rol van de gemeente bij het verlenen van vergunningen voor de opslag van grote hoeveelheden vuurwerk in een woonwijk.