Landgoed Twickel herstelt oude Twentse houtwallen, maar vreest windturbines: 'Het contrast kan niet groter zijn'

Houtwallen zijn aarden wallen met bomen en struiken, oorspronkelijk bedoeld om vee en wild te keren of grenzen te markeren. "Ze geven ook voedsel, veiligheid en dekking voor planten, dieren en vogels. Dus het is eigenlijk een huis voor de biodiversiteit", zegt rentmeester Egbert Jaap Mooiweer.

Op het melkveebedrijf van de familie Nijhof in Woolde bij Hengelo, één van de pachters op het landgoed, zijn inmiddels meer dan vijf kilometer aan nieuwe houtwallen en hagen aangelegd. Het bedrijf beheert in totaal zo'n twintig kilometer aan houtwallen, hagen en bosranden.

Het melkveebedrijf, dat de naam Erve Hulshof draagt, heeft 130 koeien en daarnaast ook hobbyschapen. Die hebben een belangrijke functie. Dankzij hun gegraas gaat het kruidenrijke grasland kort de winter in, waardoor kruiden in het voorjaar een voorsprong krijgen; die worden niet verdrongen door hoge, dominante grassen en krijgen meer licht, lucht en ruimte om uit te lopen.

Duurzaam boeren

Er wordt hier grootschalig geboerd in een kleinschalig landschap. Van de koeienmest wordt de dikke en de dunne fracties uit elkaar gehaald. De dunne fractie is een alternatief voor kunstmest en kan gebruikt worden als een vroege meststof in het seizoen. Dit stimuleert kruidenrijk grasland.

"We hebben met elkaar afspraken gemaakt over verduurzamen van de bedrijfsvoering. Doel is om minder en uiteindelijk geen chemie te gaan gebruiken", aldus Mooiweer.

Vlak bij de boerderij is een nieuw koepad aangelegd met een zogenaamde'voederhaag' met allerlei soorten planten, zoals Spaanse aak en kornoelje*, die een medicinale werking hebben voor de koeien. Via het koepad kunnen de dieren van het ene naar het andere weiland lopen, zodat ze overal kunnen grazen. "Dat zorgt ook voor meer melkopbrengst en biodiversiteit. De koeien lopen hier ook langer buiten."

*Een Spaanse aak is een veldesdoorn, kornoelje is een struik die veel wordt gebruikt in hagen en houtwallen.

Oude lijnen in het landschap

Bij Erve Hulshof kwam grond vrij, toen een buurman stopte met zijn agrarische bedrijf. "Deze extra grond biedt ons een kans om het landschap te herstellen. Waar eeuwenoude landschapskenmerken verdwenen zijn, gaan we deze terugbrengen", zegt Mooiweer.

Hij neemt ons mee om te laten zien waar in het verleden houtwallen stonden en wijst naar sporen in het landschap, waaronder drie enorme bomen, die naast elkaar midden in het landschap staan:"Kijk, dit vormt een lijn en moet een oude esrand zijn geweest. Deze 'landschappelijke stoffering' willen we graag op het landgoed terugbrengen. Onder de bomen zien we graag een mooie struiklaag met daaronder weer een kruidenlaag."

Even verderop, aan de Hamsweg, laat de rentmeester een nieuw aangelegde houtwal zien. "We hebben hier ook al eerder houtwallen teruggebracht die hier vroeger op de kaart stonden. Ze zijn belangrijk voor de biodiversiteit, vormen verbindingen in het landschap en voorzien bestuivers van voedsel en nectar." 

Vleermuizen gebruiken de lijnen in het landschap om zich te verplaatsen en ze geven rust- en schuilgelegenheid voor vogels en insecten. "Dit landschapsherstel is écht wel uniek in Nederland. Het gebeurt niet op heel veel plekken. Het is ook vrij kostbaar om te doen."

Het herstel van het oude landschap is dringend nodig, maar vraagt ook om geduld. Op veel plekken op het landgoed is vijftig tot zeventig jaar lang nauwelijks ingegrepen. Dat heeft geleid tot dichte bomenrijen zonder struik- of kruidlaag eronder, prachtig op het oog, maar ecologisch arm, vertelt Mooiweer. "Op het landgoed is zo'n beetje 270 kilometer aan bosrand en houtwal dat onderhouden moet worden. We proberen in zo'n dertig jaar tijd dat achterstallig onderhoud weg te werken."

Dichtbij Erve Groot Buren ligt de Veldweg. Ook daar stopt de rentmeester even om een gloednieuwe houtwal te laten zien. Hij loopt vanaf het fietspad het land op en legt uit hoe zo'n houtwal is opgebouwd: "Kijk, eerst wordt de minerale toplaag opzijgezet en daarna wordt de schrale onderlaag eronder vandaan gehaald. Daarmee werken we het wallichaam op en dan gaat die vruchtbare toplaag weer terug." 

De rentmeester hoopt dat andere instanties en particulieren dit voorbeeld volgen: "In Twente liggen vele honderden kilometers die op deze manier hersteld kunnen worden." 

Natuurbalkon Burenseveld

Even verderop laat hij het 'natuurbalkon' van het Burenseveld zien, een verhoogde vlonder met een fantastisch uitzicht op een heidelandschap aan de ene kant en - da's iets minder - een weiland met de snelweg A35 aan de andere kant. Terwijl op de grond hard wordt gewerkt aan herstel, dreigt er verderop iets te veranderen aan de horizon. 

De provincie Overijssel heeft Twickel namelijk aangewezen als een van de vier meest geschikte locaties in de provincie voor de plaatsing van windturbines. Vlak bij het kasteel, uitkijkend over de weilanden die het hart vormen van het landgoed, verrijst straks een grote turbine, als de plannen worden doorgezet.

De rentmeester vertelt dat door de aanleg van een 110 kV-hoogspanningsleiding van netbeheerder TenneT door het gebied normaal gesproken bouwactiviteiten in de buurt eigenlijk onmogelijk zijn. "De hoop was dan ook dat de windturbineplannen daarmee van tafel zouden gaan. Maar na onderhandelingen tussen TenneT en de provincie werd geconcludeerd dat de leiding geen ruimtelijke belemmering vormt voor de turbines."

Teleurstelling

De rentmeester van Landgoed Twickel is daarover teleurgesteld en zegt dat het heel moeilijk te verkroppen is dat het gebied wordt aangewezen voor de plaatsing van windturbines. "Het contrast kan niet groter zijn. We zijn hier ook relatief dicht bij het kasteel, maar we zien daar dus de A1 en het weiland. En je ziet hier de prachtige natuur van Twickel. En dan denk ik: bestuur, waar zijn we in godsnaam met elkaar mee bezig?"

Het landschapsbeheer raakt aan een bredere uitdaging voor Twickel. Het onderhoud van houtwallen, hagen en bosranden kost geld.

Mooiweer cynisch: "Landschap is in Nederland nog steeds een verliesmodel. Het kost veel geld voor het onderhoud en het levert geen productie op, in elk geval niet iets wat door de markt gewaardeerd wordt. Het is belangrijk dat we een verdienmodel voor boeren gaan creëren voor de instandhouding en het onderhoud van de natuur."

Camera en montage van de videoreportages door Bert van der Molen