Landgoed Twickel zet in op herbestemmen vrijkomende boerenerven

Twickel is veel meer dan alleen het kasteel. Als grootste landgoed van Nederland beheert het ook grote percelen landbouw- en natuurgrond. Juist daar ligt volgens Mooiweer de opgave: leegstaande erven transformeren op een manier die niet alleen iets doet aan de woningnood, maar ook bijdraagt aan de landbouwstructuur, landschapskwaliteit en de economische basis van het landgoed. 

Stoppende boeren

Het gebeurt steeds vaker dat boeren op leeftijd de handdoek in de ring gooien als er geen opvolging is. Ook de toenemende druk van regels en stikstofbeleid, investeringen die niet meer uit kunnen zijn een reden om te stoppen. Het gevolg is een transformatieopgave: leegstaande boerderijen en erven moeten een nieuwe bestemming krijgen om verval en verpaupering te voorkomen.  

In de praktijk is het niet eenvoudig om oude boerderijen te herbestemmen. Ook dat vraagt om de nodige investeringen en om medewerking van gemeentes. Toch blijft Mooiweer zoeken naar mogelijkheden. “Ja, je moet hier wel een beetje gek voor zijn”, zegt hij gekscherend. 

Erve Groot Buren

Via smalle, modderige landwegen koerst de rentmeester dagelijks in zijn four-wheel drive vanuit de rentmeesterij door het landgoed. Hij neemt ons vandaag mee naar Erve Groot Buren aan de Burenweg 91 in Ambt Delden. 

“Erve Groot Buren ligt aan de rand van het landgoed, pal naast de A1 en onder de rook van Borne. Als je hier door het fietsentunneltje gaat, zit je met vijf minuutjes in het centrum van Borne”, zegt hij. 

Het pand staat nu al een tijdje leeg. De Stichting Twickel koopt het binnenkort weer terug. Het is een voormalige zorgboerderij met dagbesteding, waarin vijftien woningen gerealiseerd zouden kunnen worden. 

"We kunnen hier een gedeeld erf van maken voor starters of doorstromers. Die kunnen heel gelukkig worden op dit erf. Wij denken dat het een mooie ontwikkeling is.”

Twickelschöppes

De beoogde woningen zijn 'boerderijtjeswoningen', die ook weer een woon-zorgfunctie kunnen krijgen. Egbert Jaap Mooiweer laat op de motorkap van zijn auto de conceptplannen en eerste schetsen zien. 

“Er staat nog een prachtige vakwerkschuur op het erf. Dit is een van de weinige ‘Twickelschöppes' met vakwerk die we hebben. Het heeft heel veel karakter en jeu. Er zijn al vele voorbeelden op het landgoed waarin zo’n oude schöppe omgevormd is tot een heel mooi atelier of een woning, een mooie gerieflijke plek of een verblijfsruimte. Dit exemplaar is absoluut een juweeltje in de dop.”

Mooiweer wil graag meer laten zien. Via modderige zandweggetjes vol kuilen en dwars door het bos rijden we via de Noordmolen de Deldeneresch op. Het gaat letterlijk omhoog: de es is namelijk gelegen op een stuwwal uit de voorlaatste ijstijd. 

“Je hebt hier een fantastisch uitzicht op de watertoren, de kerktoren en de nieuw gebouwde Eschmolen. Rondom de es liggen veel oude boerderijen. In een daarvan, Erve Groot Hobbelink, zat voorheen een vooruitstrevend melkveebedrijf met zo’n 50 hectare erbij. Hier zijn de eerste plannen voor boederijtjeswoningen ontstaan”, zegt de rentmeester. 

Erf delen op Erve Groot Hobbelink

Erve Groot Hobbelink ligt knus tussen oude hoge bomen aan de rand van de Deldeneresch. Hier is binnen het bestaande bouwblok en huidige volume aan bedrijfsgebouwen ruimte voor vijftien tot zeventien wooneenheden met bijbehorende parkeergelegenheid, gemeenschappelijke ruimte en moestuinen. Wie zou hier nou niet willen wonen? 

“Boerenerven zijn vaak eeuwenoude of generatieoverstijgende huisplaatsen. Hier is altijd gewoond en gewerkt. Dan is het eigenlijk heel logisch om daar opnieuw wonen toe te staan, maar dan wel op een manier die past bij het landschap én bij de maatschappelijke opgaven van nu."

Op dit moment wordt er een Oekraïens gezin van drie generaties opgevangen, met veertien mensen in één woning. “Toen de stikstofcrisis uitbrak, zag de ondernemer die hier zat het niet meer zitten om door te gaan. De Stichting Twickel heeft de opstal teruggekocht. Sindsdien is het hier in leegstandsbeheer.” 

Boerderijtjeswoningen

Als het aan Landgoed Twickel ligt, wordt ook op dit erf een concept met boerderijtjeswoningen gerealiseerd. Mooiweer sleept een grote lege watertank naar de kapschuur en legt de plannen voor dit erf er bovenop om te laten zien hoe die eruit zien. 

'Woningbouwverenigingen hebben hier wel oren naar'

“Het volume wat er staat kan teruggebouwd worden. Dus het silhouet van wat er nu staat komt terug, als je dat opdeelt in geschakelde wooneenheden, kun je spelen met studio’s, eengezinswoningen of nog grotere woningen”, legt hij uit. “In een optimale vorm zou je hier achttien wooneenheden kunnen realiseren. Je zou het ook met iets minder kunnen doen, als je meer naar de eengezinswoningen gaat.”

Er is ook de optie om het geheel in erfpacht aan een woningbouwvereniging uit te geven, die vervolgens de woningen verhuurt. Mooiweer merkt dat woningbouwverenigingen hier wel oren naar hebben.  

De plannen zoals Twickel die heeft, voorzien in een duidelijke behoefte, want er ligt landelijk en ook in Twente een enorme opgave voor het bouwen van nieuwe woningen. Het herbestemmen van oude panden en gebouwen is een manier om sneller aan de vraag naar nieuwe woningen te kunnen voldoen. 

Antwoord op de woningnood

Volgens Mooiweer zijn oude erven bij uitstek geschikt om meerdere problemen tegelijk aan te pakken. “Wij denken dat dit een heel mooi voorbeeld is om een aantal grote problemen in het land op te lossen. In de gemeente Hof van Twente staat op dit moment 300.000 vierkante meter aan vrijkomende agrarische bebouwing op de lijst. Dat zijn erven die getransformeerd moeten worden.”

Logische plekken om te wonen

In Twente moeten de komende 4 jaar zo’n 70.000 woningen gebouwd worden, maar in het huidige tempo gaat dat volgens Mooiweer niet lukken. "Dit soort erven zijn oude ‘huisplaatsen’, waar vaak al eeuwenlang, of in ieder geval al generaties lang, gewoond werd. Dus het zijn eigenlijk hele logische plekken om een vorm van bewoning toe te staan, maar wel iets wat past bij de omgeving die we hier hebben.”

De beheerders van Landgoed Twickel hebben nagedacht over manieren waarbij bestaande ruimtelijke ontwikkelingen samen kunnen gaan met landgoedversterkende en maatschappelijke opgaven. Mooiweer: “Samen met stedenbouwkundigen en architecten hebben we plannen gemaakt daar waar de gemeente al het initiatief neemt. Dat geldt onder meer voor projecten rond en in Delden, Bentelo, Azelo en Beckum."

Starters en doorstromers

Mooiweer denkt dat het lege en verlaten Erve Groot Hobbelink uitermate geschikt is om iets te kunnen doen voor met name starters en doorstromers. Natuurlijk wordt het landschapsbeheer daarbij niet vergeten: “Het is ingepast in de strokenteelt en de gewasdiversificatie* op de Deldeneres die hiernaast ligt.” 

Je zou verwachten dat voor het plan dat Twickel heeft, de rode loper wordt uitgerold, maar dat valt in de praktijk nog tegen: er worden vaak allerlei bezwaren aangevoerd, van angst voor verkeersoverlast tot argumenten over stikstof. 

Het zijn argumenten die de rentmeester met onderbouwing stuk voor stuk van tafel veegt:  “Verkeersdruk? Deelauto’s en een mobiliteitshub op het erf schelen tientallen ritten per dag. Stikstof? Zes gezinnen stoten minder uit dan 120 melkkoeien."

En zo voegt hij toe: “Vanwege de wooncrisis en omdat er ontzettend veel huizen in Twente moeten bijkomen, is dit juist een hele mooie optie.”  

De rentmeester geeft ook andere argumenten die voor Twickel van belang zijn en dat zijn de kosten. “Als een overheid te weinig geld heeft voor natuur- en landschapsbeheer, dan moet je zorgen voor andere economische dragers die voor financiering zorgen.” 

Eigen broek ophouden

Hij zegt dat het landgoed het liefst zijn eigen broek wil ophouden. “Dat doen we ook. Het is fijn om subsidie te krijgen, maar het is niet fijn als je daarvan afhankelijk bent. Wij denken dat je hiermee ook een economisch model kunt creëren. Van de erfpachtwoningen kun je een deel bestemmen voor een omgevingsfonds voor het landgoed en voor de natuur-inclusieve landbouw die daar gerealiseerd wordt.” 

* het telen van meerdere gewas- of teeltgroepen op een landbouwbedrijf om de bodemgezondheid, biodiversiteit en weerbaarheid te vergroten. 

Videoreportage boven: camera en montage: Bert van der Molen