Enschede heeft gekozen, maar nu begint de formatie: dit is hoe een nieuwe coalitie in de gemeenteraad eruit kan zien

Voor een fusiepartij is een succesvolle verkiezingscampagne op voorhand geen uitgemaakte zaak. De vorige periode hadden zowel GroenLinks als PvdA vier zetels in de Enschedese gemeenteraad. De samenvoeging heeft in ieder geval geen kiezers 'weggejaagd'. Sterker: er zijn zelfs bijna duizend stemmers bij gekomen ten opzichte van 2022. GroenLinks-PvdA mag zich na woensdag dus met recht de grootste partij van Enschede noemen. Maar de realiteit is ook dat er geen zetel is gewonnen.

Einde van een tijdperk

De verkiezingen in Enschede kenmerken zich vooral door het verlies van Burgerbelangen, van 10 naar 8 zetels. En dan niet zozeer het zetelverlies, want ook daar past wat nuance: bij de vorige verkiezingen kreeg BBE twee 'restzetels' toebedeeld. 

Nee, het is vooral het einde van een tijdperk waarin de almaar groeiende lokale partij de grootste is in Enschede. Een periode waarin zelfs werd gedroomd van het leveren van een derde wethouder in het college, maar waar gezien de nieuwe verhoudingen het behouden van twee wethouders al lastige opgave lijkt.

Een van die huidige wethouders, Niels van den Berg, neemt na acht jaar dienst afscheid. Tijdens de Twente Kiest Uitslagenavond schoof Van den Berg woensdagavond live aan in de studio van 1Twente. Op dat moment tekende zich het zetelverlies van zijn BBE duidelijk af. Hoewel het niet heropenen van zwembad De Brug in Glanerbrug een factor zal zijn, wijt hij mindere verkiezingsuitslag aan het grotere geheel. "Het zit in herkenbaarheid van de partij en opbouw van de lijst", aldus de wethouder. "Maar ook dat je van vijf, naar zeven, naar tien zetels groeit. Op een gegeven moment als je de grootste bent en je bent gearriveerd, dan moet je je goed blijven gedragen en anders word je afgestraft."

Rechterflank wordt groter

Het andere verhaal van de gemeenteraadsverkiezingen in Enschede, is dat er vaker is gestemd op een rechtse partij. Forum voor Democratie noteert de grootste stijging, van 1 naar 3 zetels, maar ook voor de PVV (van 2 naar 3) is er zetelwinst. En Erwin Versteeg keert na vier jaar afwezigheid weer terug in de raad, maar voor het eerst met Belang van Enschede. De rechterflank telt nu dus 7 zetels (was 3).

Deze ontwikkeling lijkt voor een deel in verband te staan met het hogere opkomstpercentage, maar ook met het verdwijnen van EnschedeAnders en het verlies van de BBE. Dat laatste is goed te zien in Glanerbrug, waar Burgerbelangen nog altijd de grootste is, maar qua stemmen flink heeft moeten inleveren ten opzichte van de rechtse partijen. In het buitengebied is het aannemelijk dat ook het CDA garen spint bij het verlies van de lokale partij. 

The day after

Maar hoe nu verder? Dat wordt aanstaande zaterdag iets duidelijker in het duidingsdebat. In het stadhuis geven de lijsttrekkers/kandidaat-raadsleden hun visie op de verkiezingsuitslag en wat er volgens hen de komende raadsperiode belangrijk is. Ook zullen ze suggesties doen voor mogelijke coalities, die wat hen betreft uitgezocht moeten worden. De begeleiding van dat proces wordt belegd bij één of twee nog aan te wijzen verkenners. Dat zijn doorgaans personen die hun sporen in de politiek of het bestuursleven hebben verdiend. In 2022 waren dat de Almelose wethouder Jan Martin van Rees en voormalig schoolbestuurder Henk Veerbeek.

Tot aan het duidingsdebat houden veel lijsttrekkers hun kaken stijf op elkaar, als het om de formatie gaat. Dat bleek ook bij de 1Twente Formatiebrunch, donderdagmiddag. Het is the day after ook nog te vroeg om het over die zaken te hebben. Zij willen eerst hun gedachten binnen hun nieuwe fractie bespreken. "Dus dan zou het gek zijn als mijn toekomstige fractieleden dat eerst op televisie gaan zien", aldus VVD'er Malkis Jajan.

Veel kleine fracties

Dat is begrijpelijk, maar dat betekent wel dat we de mogelijke coalitierichtingen zelf moeten duiden. En dat is echt geen hogere wiskunde. Van de 12 fracties in de nieuwe gemeenteraad, hebben ChristenUnie, Volt, Partij voor de Dieren, SP en Belang van Enschede slechts één zetel. Normaal gesproken ligt het voor dergelijke kleine partijen niet voor de hand om bij te dragen aan een nieuw college. ChristenUnie zou in dit geval een uitzondering kunnen zijn, omdat de huidige wethouder Harmjan Vedder door de gehele gemeenteraad wordt gedragen als kundig bestuurder. Ze raken hem dus liever niet kwijt.

De oplossing voor een nieuwe coalitie ligt bij de vijf grootste partijen: GroenLinks-PvdA, Burgerbelangen, VVD, CDA en D66. Omdat GL-PvdA de meeste stemmen heeft gekregen, zullen zij het voortouw willen nemen bij het formeren. Hoewel de theoretische mogelijkheden eindeloos lijken, staat de progressieve partij direct schaak. BBE en VVD hebben in het verleden bewezen dat zij samen een motorblok vormen. Als deze partijen zich ook nu aan elkaar vasthouden - en er is geen actuele aanleiding om te denken dat zij dat niet doen - kan GL-PvdA niet meer om dat motorblok heen.

GroenLinks-PvdA kan maar één kant op

Met andere woorden: als GroenLinks-PvdA een coalitie wil vormen, dan zal dat per definitie moeten met BBE en VVD. Samen al goed voor een kleine meerderheid van 20 zetels. Voor het evenwicht zou er een extra partij kunnen aanschuiven. Daarvoor hebben ChristenUnie (vanwege de goede ervaringen in de huidige coalitie) en D66 (want progressiever dan CDA) de beste papieren. Er zijn dan wel wat hobbels die genomen moeten worden bij de verkiezingswinnaar. Waar GL-PvdA vooral inzet op extra sociale huurwoningen en ook qua duurzaamheid een ambitieuze agenda voert, vindt met name  motorblok BBE-VVD dat minder noodzakelijk. Dat is onder meer terug te zien in de confrontatie tussen Narda Teke Bozkurt (GL-PvdA) en Danny van Wakeren (BBE) in het 1Twente Lijsttrekkersdebat.

Als de bovenstaande coalitiekoers tot niets leidt, dan zit er eigenlijk niets anders op dan het initiatief bij de andere partij met 8 zetels neer te leggen: Burgerbelangen. Inhoudelijk gezien lijkt er dan een logischere coalitie mogelijk. BBE, VVD, CDA en D66 zouden het op papier vrij gemakkelijk eens kunnen worden over belangrijke thema's als wonen en veiligheid. Ook op andere onderdelen zijn geen grote hobbels te verwachten; het CDA en D66 hebben er beide geen geheim van gemaakt dat zij graag aan een college willen deelnemen. Met ChristenUnie als smeermiddel is er zelfs een vijfpartijencoalitie van 21 zetels mogelijk.

Het gaat om de poppetjes

Maar zoals het motorblok BBE-VVD een sleutelpositie heeft bij het eerste coalitiescenario, zo heeft D66 dezelfde troef in handen als de partij zich op voorhand besluit vast te klampen aan GroenLinks-PvdA. In dat geval zijn beide 'blokken' tot elkaar veroordeeld, wat zal leiden tot een uitdaging aan de onderhandelingstafel, maar ook kan rekenen op een brede meerderheid van 24 zetels. Maar dat scenario zou dan ook leiden tot de aftocht van ChristenUnie - en dus ook de wethouderspost van Harmjan Vedder.

Cruciaal in de onderhandelingen worden misschien wel de 'poppetjes'. Of anders gezegd: wie zijn de wethouderskandidaten en wie voeren de boventoon bij de onderhandelingen. In het verleden is al eens gebleken dat goede onderlinge relaties kunnen helpen bij het beslechten van verschillen. Het coalitieakkoord in 2018 tussen BBE, VVD, D66, PvdA en ChristenUnie werd bijvoorbeeld het Fellini-akkoord genoemd, omdat prominenten van die partijen elkaar na raadsvergaderingen vaak ontmoetten bij de toenmalige horecazaak. Bij die naborrels waren leden van GroenLinks nauwelijks aanwezig, in de formatie met die partij kwamen de onderhandelaars niet nader tot elkaar.

Huidige wethouder Arjan Kampman, die min of meer zijn afscheid heeft aangekondigd, zou een belangrijk poppetje kunnen zijn. Hij is ook binnen BBE en VVD geliefd. Als Kampman toch weer wethouderskandidaat wordt voor GroenLinks-PvdA, is er misschien snel beweging in de onderhandelingen te krijgen. Al komen in zo'n geval wel weer nieuwe vragen aan de orde. Krijgt BBE de gewenste twee wethouders? Dan betekent dat in een constructie met GL-PvdA automatisch dat die partij er ook twee mag verlangen. Een uitbreiding van het college naar zes wethouders is daarmee ook een serieuze optie geworden.

Rechts in de wachtkamer

Tot slot de PVV en Forum voor Democratie. Beide partijen staan nu op drie zetels en zijn daarmee zomaar een 'middenpartij' geworden. Normaal gesproken betekent dit dat je een serieuze kandidaat bent bij coalitievorming. In het geval van de rechtse partijen is dat lastig. Dat ligt in de eerste plaats niet aan de houding van deze partijen. Lijsttrekkers Peter Reudink (PVV) en Andreas Bakir (FVD) hebben al in de Formatiebrunch van 1Twente hun hand  uitgestoken om mee te denken over een coalitie of, in het geval van FVD, een akkoord met wisselende meerderheden.

Vanuit veel andere partijen zal er waarschijnlijk weinig animo zijn om met de rechterflank de onderhandelingen in te gaan. Lijsttrekker Mart van Lagen van het CDA heeft beide partijen in het Vragenvuur van 1Twente zelfs al uitgesloten. Daarmee is de enige coalitie in de klassieke zin van het woord over rechts (BBE, VVD, CDA, PVV, FVD) niet meer mogelijk.