47 buurten riskeren Pathmos-drama na extreme regen, waaronder in Almelo en Enschede

Nederland onderschat het gevaar en is onvoldoende voorbereid op de veiligheidsrisico's door extreme regenval, stelt de Onderzoeksraad voor Veiligheid. De OVV keek specifiek naar drie gebeurtenissen, die het gevolg waren van hevige neerslag. Zoals het drama in de Enschedese wijk Pathmos, waar op 21 juli 2024 een zware bui viel. De laaggelegen wijk kwam blank te staan, bij ruim 80 huizen liep er water naar binnen en uiteindelijk moesten 57 huishoudens hun woning permanent verlaten.

Risico's onvoldoende bekend

Risico's die de kans op overlast in Enschede vergrootten, waren onvoldoende in beeld, concludeert de OVV. In 2019 brachten de gemeente, provincie Overijssel en de waterschappen in een zogeheten klimaatatlas de kwetsbaarheden voor weersextremen wel in beeld. Maar in die stresstest is niet meegenomen dat de woningen in Pathmos beschikten over houten ondervloeren, waterdoorlatende muren en isolatiemateriaal waardoor water omhoog kon trekken in de muren.

Dat rioolwater omhoog kon komen in huizen als gevolg van de druk van regenwater, was ook niet meegerekend. Het bracht enorme gezondheidsrisico's mee.

Waren deze risico's wel bekend geweest, dan hadden bijvoorbeeld rioolterugslagkleppen of waterschotten voor de deur uitkomst kunnen bieden, stelt de OVV. Maar: "Alle partijen waren verrast door de omvang van de waterschade en de gezondheidsrisico's die optraden".

Ernst situatie laat duidelijk bij gemeente

Ook stelt de Onderzoeksraad dat de ernst van de situatie pas na vier of vijf dagen duidelijk werd bij de gemeente, onder meer omdat meldingen van wateroverlast onderling niet gedeeld werden door Enschede, de woningcorporatie, brandweer en verzekeraars.

Enschede stelde zich volgens de OVV na afloop hard op bij het al dan niet toekennen van een vergoeding via de calamiteitenregeling. Twintig aanvragen wees de gemeente af, onder meer omdat de betreffende woningen soms niet door de GGD waren beoordeeld. "Dit terwijl de GGD op basis van enkele huisbezoeken een algemeen advies had afgegeven over de gezondheidsrisico's van woningen waar rioolwater binnenkwam. Dit leidde tot wrevel bij de betrokken bewoners."

Niet alleen klimaatverandering

Verschillende oorzaken speelden een rol in de enorme overlast in Pathmos. Zo ligt de wijk laag en veroorzaakt klimaatverandering vaker hevige regenbuien. Maar Enschede zit door de verstedelijking sowieso met een probleem in de waterafvoer, ziet de OVV. Door het vertrek van Grolsch en de textielindustrie uit het centrum nam de grondwaterstand bovendien toe. Deze bedrijven gebruikten veel grondwater voor de productie.

In 47 buurten in Nederland kan de overlast door hevige regenval net zo groot zijn als in Enschede, concludeert de OVV op basis van eigen onderzoek. Daarbij keek de raad vooral naar de bouwjaren van woningen (meer dan de helft voor 1944) en de beperkte financiële welvaart van een buurt. Het gaat om mensen die zich maatregelen tegen wateroverlast niet kunnen veroorloven en afhankelijk zijn van hun woningcorporatie. In Twente zitten daar meerdere buurten in Enschede en Almelo bij, is op een kaart in het rapport te zien.

Specifieke namen van de buurten ontbreken en kan de OVV niet geven, net zo min als een meer uitvergrote weergave waardoor de punten beter te duiden zijn. "Omdat het een indicatie is, op basis van samenloop van risicofactoren", legt een woordvoerder uit. "Dit is ook geen eindige lijst, maar een indicatie van kwetsbare wijken. Die is gebaseerd op geografische ligging, slechte kwaliteit van de huizen, weinig groen in de omgeving en sociaal-economische samenstelling."

Het specificeren van de namen zou volgens de OVV verkeerde verwachtingen scheppen. "Dan denken mensen mogelijk dat het niet bij hen in de straat is, terwijl het ook daar mis zou kunnen gaan als er risicofactoren aanwezig zijn."

De overheid moet (in de kwetsbare buurten) extra investeringen doen om burgers te beschermen tegen water, beveelt de Onderzoeksraad aan. Tot nu toe zijn zulke maatregelen – zoals wadi's, groene daken of afgekoppelde regenpijpen – slechts kleinschalig. "Wijken als Pathmos kunnen niet voldoende beschermd worden door kleinschalige inpassingen alleen."