Veiligheid is het op-een-na belangrijkste verkiezingsthema als het aan Enschedeërs ligt, maar waar gaat dat dan over?

Bijna de helft van de Enschedeërs die de vragenlijst invulde (49%) noemde veiligheid als een van de topthema’s waar het bij de gemeenteraadsverkiezingen in maart volgend jaar over moet gaan. Alleen afval scoorde hoger (52%). Maar misdaad- en criminaliteitscijfers dalen, er is veel gedaan aan overlast en minder mensen voelen zich soms onveilig in hun buurt. En toch…

Een op de vijf kijkt over de schouder

Om met dat laatste te beginnen: de daling van het aantal mensen dat zich in de eigen buurt wel eens onveilig voelt, is gering. Van 21,5 naar 20,2 procent in 2021 en 2023. Nog altijd kijkt een op de vijf Enschedeërs dus met enige regelmaat over de schouder voordat hij of zij de voordeur open doet of de straat in loopt. Iets vergelijkbaars gaat op voor criminaliteits- en misdaadcijfers.

Als je naar de trend door de jaren heen kijkt, dan dalen die voor de meeste vormen van overlast en boeverij. Maar dat geldt niet voor alles: er worden flink meer fietsaccu’s gestolen en er lopen een hoop meer verwarde mensen op straat, bijvoorbeeld. En het hangt af van waar je woont; in sommige wijken is overlast door jongeren verminderd, in andere juist niet. Knetterharde criminaliteit blijft moeilijk te bestrijden, maar daarvan hebben inwoners minder direct last.

Veel zwaardere misdaad is drugsgerelateerd. Indirecte effecten zijn dan bijvoorbeeld straathandel, dealertjes op verlaten pleintjes, een nachtelijke politie-inval in je flat of een woningbrand omdat een wietkwekerij in de fik vloog. Dat doet iets met het veiligheidsgevoel, maar inwoners die er verder niets mee te maken hebben zijn er zelden direct slachtoffer van. Het aantal opgerolde wietkwekerijen neemt overigens wel af.

De cijfers: minder misdaad en overlast
Dat blijkt uit een tweetal stukken die gemeente en politie een maand geleden vrijgaven: het ‘veiligheidsbeeld 2020-2023’ en een ‘integraal veiligheidsplan 2025-2028’. Een belangrijk deel van die cijfers is gebaseerd op de aantallen meldingen van misdaad en overlast. Het is lastig om er met zekerheid iets over te zeggen, maar het lijkt er niet op dat de bereidheid om misdaad te melden afneemt. Dat zou ook een verklaring kunnen zijn voor dalende cijfers.

Een ander deel van de cijfers is gebaseerd op politieonderzoeken. Anders gezegd: op daadwerkelijk vastgestelde misdaad. Ook die laten een neerwaartse trend zien. In 2012 werden er 14.292 misdrijven geteld, in 2023 ruim vijfduizend minder (9.049).

Cijfers voor Enschede, Arnhem en Nijmegen liggen dicht bij elkaar

In dat veiligheidsbeeld is een vergelijking gemaakt met Arnhem en Nijmegen. Steden die volgens de opstellers van dat stuk vergelijkbaar zijn met Enschede. Geen absolute aantallen, maar cijfers gebaseerd op delicten per 10.000 inwoners. Als het om zwaardere delicten gaat - drugs-, vermogens- en gewelds- en seksuele misdrijven - scoort Enschede in die vergelijking lager dan Arnhem en Nijmegen.

Met uitzondering van het aantal drugsgerelateerde misdrijven; dat ligt in Enschede door de bank genomen wat hoger dan in Nijmegen en wat lager dan in Arnhem. Met als kanttekening dat Enschede in 2012 en 2013 het hoogst scoorde. In 2013 zette een forse daling in gevolgd door stijgingen in 2016 en na 2017. In 2023 was Enschede wat dat betreft weer veiliger dan die andere twee steden.

Die schommelingen zijn een gevolg van de grensligging en een relatief grote groep kwetsbare inwoners, die makkelijker te ronselen zijn voor drugshandel. Als de aandacht verslapt of wordt verlegd, of als criminelen alternatieve strategieën ontwikkelen, loopt het aantal geregistreerde misdrijven weer gemakkelijk op.

De binnenstad, Glanerbrug en jongeren

Als het om wijken gaat, komen de meeste meldingen van criminaliteit en overlast uit de binnenstad. Glanerbrug wordt ook als probleemgebied gezien, maar dat valt uit de laatste cijfers niet meer op te maken; de meeste meldingen komen nu uit de Bothoven, het Getfert, Twekkelerveld en Enschede Noord.

In Glanerbrug ging het lange tijd vooral om overlast en criminaliteit door jongeren. Het stadsbestuur heeft in de afgelopen jaren een heel aantal maatregelen genomen om het tij in zowel de binnenstad als Glanerbrug te keren.

Volgens de cijfers loopt 5,5 procent van de jongeren een verhoogd risico om verstrikt te raken in criminaliteit. Er is dan ook extra aandacht voor deze groep jongeren gekomen. En dat lijkt effect te sorteren. Vier jaar geleden telde de stad nog vijf criminele jeugdgroepen, nu is dat er nog eentje. Ook het aantal incidenten van jeugdoverlast is flink afgenomen.

Gerichte aanpak in wijken en stadsdelen

Enschede hanteert al een jaar of wat een zogenaamde ‘gebiedsgerichte aanpak’ als het om veiligheid gaat. Daarbij richt de gemeente de veiligheidspijlen op een specifiek deel van de stad. Allerlei partijen in dat gebied werken samen om overlast en criminaliteit terug te dringen. Van politie, wijkagenten en boa’s tot welzijnsinstellingen en scholen.

Boa’s hebben meer bevoegdheden gekregen, er zijn meer camera’s geplaatst en individuen die herhaaldelijk voor overlast zorgen, krijgen een gebiedsverbod opgelegd. Maar er wordt ook gekeken naar waarom deze gasten vaker voor overlast zorgen en of en hoe die oorzaken weggenomen kunnen worden.

Ook hier duiden de cijfers op succes. Na een flinke toename van het aantal gebiedsverboden en dwangsommen, zijn de aantallen in 2023 een stuk lager. Dat geldt ook voor het aantal personen dat zich in de bijzondere aandacht van politie en hulpverleners mag verheugen.

Vermogensdelicten en cybercrime

Volgens het veiligheidsdashboard van de gemeente gaat het bij misdrijven in verreweg de meeste gevallen om een vermogensdelict. Dat kan gaan om diefstal of inbraak, maar ook om afpersing en oplichting via internet. Waar die ouderwetse vormen van criminaliteit zich minder voordoen, neemt cybercriminaliteit flink toe. En cybercrime is een stuk lastiger te tackelen, al was het maar omdat het onzichtbaar is en grenzen er niet toe doen.

De impact van cybercrime is groot, maar het tast het veiligheidsgevoel op straat niet aan. Dat geldt wel voor een andere stijger in de veiligheidscijfers: het aantal meldingen van overlast door verwarde personen. Bezuinigingen op zorg hebben geleid tot minder opvang en meer mensen met een psychisch of mentaal probleem die zich zelf moeten zien te redden. De GGD meldt steeds meer mensen met zorgwekkend gedrag.

Verder melden gemeente en politie een toename van het aantal demonstraties en evenementen. En een toenemende polarisatie en verharding onder de groepen die op de thema’s waarom wordt gedemonstreerd - klimaat en Palestina bijvoorbeeld - tegenover elkaar staan.

Veiligheid: waar gaat dat nou precies over?

Die cijfers en trends zijn de enige manier om zo objectief mogelijk te kijken naar dat thema veiligheid. Hoe onveilig is Enschede werkelijk? Maar ze laten ook zien dat het om een veelomvattend thema gaat. Het gaat om geharde criminelen, om kwetsbare jongeren en verwarde stadsgenoten. Om onschuldig straathangen en stoerdoenerij, maar ook om sekshandel, intimidatie en het lastigvallen van vrouwen. Om veiligheid in fysieke wijken van de stad en grensoverschrijdende en onzichtbare delicten.

Dan speelt er nog iets: door de bank genomen nemen criminaliteit, misdaad en overlast in Enschede af. Maar als je het aan Enschedeërs vraagt, blijft veiligheid een top-thema. Iets waar gemeente en politie (nog) meer aan moeten doen. In de open reacties bij de vragenlijst van 1Twente worden weinig concrete voorbeelden genoemd van incidenten die de invullers zelf hebben meegemaakt.

Dat roept de vraag op of het bij het thema veiligheid gaat om concrete ervaringen of dat de beleving van veiligheid toch ook een belangrijke rol speelt. Misschien mede naar aanleiding van breed uitgemeten incidenten in de media.

In dit artikel is verkeersveiligheid buiten beschouwing gebleven. Inwoners die de vragenlijst invulden noemden daarbij wel een aantal concrete voorbeelden en plekken in de stad waar het wat hen betreft veiliger kan. Daar gaan we in een volgend artikel verder op in.