Botje dat onder de Enschedese Grote Kerk werd gevonden is herbegraven (en vlot)
Een menselijk beentje, dat wellicht een boek open zou kunnen doen over de oud-christelijke geschiedenis van Enschede, is herbegraven op de Westerbegraafplaats. In het geheim en snel. Op last van de gemeente. Vinders Willy Berends en Olaf Visscher zijn des duivels.
Dat botje - een menselijk hielbeentje - werd in 2023 gevonden onder de vloer van de Grote Kerk in Enschede. Een toevalsvondst op een plek die in de vergetelheid was geraakt. Eerder dit jaar werd de vondst overgedragen aan de Oudheidkamer Twente en de gemeente. Die besloot, op grond van advies van erfgoedbewaker het Oversticht, het botje te herbegraven in plaats van nader te onderzoeken.
Hervonden geschiedenis
En daar was het Berends en Visscher nou net om te doen: onderzoek. Allereerst naar de ouderdom van dat hielbeentje. Dat hangt nauw samen met de vondst van 23 lijken op diezelfde plek, bijna een eeuw geleden. Hoogstwaarschijnlijk de overblijfselen van de eerste begraven christenen in de stad, meer dan duizend jaar geleden.
Probleem: die overblijfselen zijn destijds opgegraven en bijgezet op een onbekende plek op het belangrijkste kerkhof van de stad in die tijd: de Espoort. Op een steenworp afstand van waar ze gevonden werden.
Nòg een probleem: over die oudere geschiedenis van de stad is weinig bekend. De stadsbrand van 1862 heeft alle verslaglegging daarvan uitgewist. Die 23 skeletten hadden een boekje open kunnen doen over dat vroegchristelijke Enschede. Maar ja… die zijn spoorloos. In de ogen van Berends en Visscher begaat de gemeente nu dezelfde kapitale fout. Een gemiste kans.
‘Hun’ hielbeentje werd gevonden op de plek waar de onderste van die graven zich bevonden. Het zou dus zomaar van een van de eerste Enschedese christenen kunnen zijn geweest. Een gouden vondst en een unieke kans om iets van die geschiedenis te ontrafelen. Dachten ze.
Positief en daarna negatief advies
De overdracht van het botje vond plaats in het jubileumjaar van de stad: Enschede bestaat 700 jaar en krijgt een puzzelstukje van haar geschiedenis op een presenteerblaadje aangeboden. Met goedkeuring van het Oversticht. Dezelfde club die een maand of wat later negatief adviseerde over vervolgonderzoek.
Met als belangrijkste argumenten dat het zou gaan om een contextloze en illegaal verkregen vondst. Graven onder een rijksmonument mag niet (en wat Berends en Visscher deden valt onder graven). Dan toch onderzoek laten doen, zou het signaal afgeven dat Enschede het niet zo nauw neemt met de regels voor archeologie.
Heilige stenen op heilige plekken, ‘nul nieuwsgierigheid’
Willy Berends deed jaren onderzoek naar zwerfkeien in, onder en nabij kerken in de grensstreek. Hij bezocht zo’n vijfhonderd oerkerken in Overijssel, Drente, Friesland, Groningen in Duitsland en vond op al die plekken grote stenen op vreemde plekken. Vreemd als in: niet bij toeval daar terechtgekomen, maar er bewust naartoe gesleept. Hij zag een verband: die kerken staan - inderdaad - op de plek van oude Germaanse heiligdommen.
Het was paus Gregorius die missionarissen in de vroege Middeleeuwen adviseerde niet alleen de Germanen zelf te bekeren, maar ook hun riten en gewijde plekken te kerstenen. De weerstand van de heidenen in noord Europa tegen de nieuwe christelijke leer was groot en assimilatie was een beter alternatief dan het zwaard.
Die zoektocht bracht Berends ook naar de Grote Kerk in zijn thuisstad. Zeker toen hij las over opgravingen die streekhistoricus Ko van Deinse en Jan Herman van Heek daar in 1928 deden èn geluiden hoorde over een vergeten luik in de kerkvloer. Hij vond dat luik, meldde dat bij de gemeente en het Oversticht, maar trof daar naar eigen zeggen ‘nul nieuwsgierigheid’ en dook zelf onder de kerkvloer.
Volgens Berends en Visscher lag het hielbeentje onder een dun laagje los zand. Visscher tastte voorzichtig de grond af nadat zijn metaaldetector piepte en vond wat gegoten spijkers, houtsplinters en het botje.
Maar op dat advies valt wel wat af te dingen. De opgravingen van ruim een eeuw geleden zijn goed gedocumenteerd, dus zo heel contextloos was de vondst van dit hielbeentje niet. En dat het niet volgens de regels onder de Grote Kerk vandaan is gekomen, is nauwelijks relevant voor de vraag wat je er mee doet nu het eenmaal boven de grond is.
‘We zijn genaaid’
Berends en Visscher zijn woest. “Ik begrijp er geen kloten meer van”, zegt Berends in een reactie. “We hebben nooit ergens een geheim van gemaakt. We hebben het in goed vertrouwen overgedragen, na goedkeuring van het Oversticht.” Sinds die overdracht is er volgens Berends geen formeel contact meer geweest. “Wij zijn nergens bij betrokken, er is geen enkel overleg geweest. We zijn genaaid, klaar.”
Politieke vragen, mosterd na de maaltijd?
BBE-raadslid Peter Brouwer heeft het college politieke vragen over de kwestie gesteld. Daarbij refereert hij ondermeer aan die verloren gegane geschiedenis van het vroege Enschede. En hij wil weten of en hoe het belang van onderzoek naar die geschiedenis is meegenomen in de beslissing om dat gevonden hielbeentje weer onder de zoden te stoppen.
BurgerBelangen Enschede is niet de enige partij die zich afvroeg of het beentje niet nader onderzocht moest worden. Ook PvdA-raadslid Marijn Ouwehand wilde dat.
Veel tijd om vragen te stellen hebben raadsleden niet gehad. Het botje werd op 13 november herbegraven, binnen twee weken nadat het Oversticht dat adviseerde en binnen één week nadat de beslissing om dat op te volgen publiek werd. Er is één verschil met honderd jaar geleden: de plek waar het hielbeentje is herbegraven, is ongetwijfeld gedocumenteerd.
gerelateerd
Download onze app
