Nieuwe blikvanger voor Enschede: enorme ‘leren’ bal op Van Heekplein verwijst naar oorsprong van voetbal in de stad

Het monument, dat door zijn geschuurde kunststof-buitenkant ook het gevoel van een oude bal moet geven, is een cadeau voor het 700-jarig bestaan van Enschede en werd bedacht door inwoner en voetballiefhebber Marck Harmes. De onthulling wordt vrijdag om 15.00 uur gedaan door onder andere FC Twente-icoon Jan Jeuring en een nazaat van de familie Van Heek.

In eerste instantie zou het beeld op de Klokkenplas worden geplaatst. “De achtertuin van de Van Heeks vroeger. Maar dat ging niet vanwege bouwplannen daar”, zegt Enschede700-ceremoniemeester Albert van Winden. Wat er na de twee jaar op het Van Heekplein met het standbeeld gebeurt is nog even de vraag. “Wellicht blijft het daar staan, anders wordt het verplaatst naar een andere plek.”

'Een merkwaardig grooten leren bal'

De bal staat symbool voor de rijke voetbalhistorie van de stad. Die begint in 1885, als textieltelg Jan Bernhard van Heek van een stage uit Manchester terugkeert met een onbekend voorwerp onder zijn arm. Een Engels leren exemplaar, zo groot dat Ko van Deinse hem later beschrijft als 'een merkwaardig grooten leren bal...'. Sporthistoricus Jan Luitzen ziet in die reis het startpunt van het moderne voetbal in Oost-Nederland. Luitzen zei eerder dat Van Heeks enthousiasme aanstekelijk werkte: “Iedereen vond het prachtig.”

Van Heek speelde in Engeland mee in een elftal en nam het spel mee naar huis. Samen met vrienden trapte hij in het voorjaar van 1885 de eerste potjes op een knollenveld op landgoed Amelink, met bonenstaken als doelpalen. De groep ging zo regelmatig spelen dat op 30 juni 1885 de Enschedesche Footballclub (EFC) werd opgericht, later opgegaan in EFC PW (dat nog altijd bestaat). Van Heek werd voorzitter, Van Deinse secretaris. In het handgeschreven reglement staat dat de club zich ten doel stelt 'door het footballspel haren leden eene aangename en gezonde uitspanning te verschaffen en het spel bij het publiek ingang te doen vinden'.

Van elite- naar volkssport

Hoewel Enschede soms als bakermat van het Nederlandse voetbal wordt beschouwd, ligt de oorsprong eerder in Amsterdam, Den Haag, Haarlem, Rotterdam en Leidschendam. Maar in het oosten was Enschede wel de eerste. Pas drie jaar later volgde Zwolle. Voetbal was toen vooral een eliteaangelegenheid; een uitspanning voor textielbaronnen en andere notabelen.

Pas rond 1910 ontstaat met Rigtersbleek de eerste arbeidersclub. Door de Wet op de arbeidsovereenkomst uit 1909 krijgen arbeiders meer vrije tijd, waardoor voetbal uitgroeit tot volkssport. In Enschede gaat dat snel. Volksjongens kiezen voor voetbal in plaats van cricket: ruwer, goedkoper, en je kon er je energie in kwijt. Later staan zelfs drie Enschedese teams tegelijk in het betaald voetbal: Rigtersbleek, Enschedese Boys en Sportclub Enschede.

Zichtbaar ankerpunt

Met de ‘Merkwaardig Grooten Leeren Bal’ krijgt dat lange verhaal een zichtbaar ankerpunt in de binnenstad. De initiatiefnemers noemen het een ‘symbool staat voor alles wat voetbal is in Enschede; voor velen de belangrijkste bijzaak in het leven’.