Hoe Enschede tonnen uitgaf aan regels voor deelscooters, maar een stad vol lege hubs dreigt te worden

Hebben de mobiliteitshubs, of verplichte parkeerplekken voor deelvoertuigen, de wildgroei aan deelscooters beteugeld of juist bijgedragen aan het vertrek van de enige overgebleven aanbieder? Had de parkeeroverlast zichzelf kunnen oplossen? Met het aankondigde vertrek van Felyx is er in Enschede geen deelscooter meer te huren. Getuige reacties op social media is dat voor veel inwoners een zegen, maar het gemeentelijke beleid was juist gericht op een flinke groei van deelmobiliteit. Dit is hoe het (voorlopige) einde werd ingeluid.

Gewaarschuwd

Een gewaarschuwd mens telt voor twee, luidt het bekende gezegde. Als gemeenteraadsleden zich enkele jaren geleden nog druk maken om maatregelen tegen de overlast van foutgeparkeerde deelscooters, verschijnen al de eerste tekenen aan de wand dat het allemaal niet zo vlekkeloos gaat met het deelvervoer in Enschede. Ja, er is sprake van een vliegende start. De charme van de deelscooter is dat er van deur tot deur gereden kan worden. Free floating heet dat, ofwel 'zonder vaste parkeerplek'. En aanvankelijk nog zonder helm ook, want in feite zijn de meeste deelscooters snorfietsen.

Maar eind 2022 trekt Go Sharing, bekend van de felgroene elektrische scooters, zich plotseling terug uit Enschede, Hengelo en Deventer. Als reden worden tegenvallende omzet en vandalisme genoemd. Het is niet allemaal koek en ei. In sommige wijken en buurten (zoals Oikos) zijn de scooters op een gegeven moment niet meer te stallen, omdat er veel vernielingen zijn. Hoewel er op het hoogtepunt van de deelscooterhype maar liefst 600 voertuigen in de stad te vinden zijn, blijkt Enschede te klein voor drie concurrenten.

Meer maatregelen

Een stukje marktwerking dus: als er niet genoeg geld te verdienen is, vertrekt een partij vanzelf. Maar het besluit om deelscootergebruik verder te reguleren is dan al genomen. De parkeeroverlast moet aan banden worden gelegd, vindt de lokale politiek. Unaniem omarmt de gemeenteraad het idee om deelscooterbedrijven belasting voor het gebruik van de openbare ruimte op te leggen.

Dat blijkt lastig uitvoerbaar, maar het instellen van een vergunning kan wel. Zo kan de gemeente een beperkt aantal bedrijven toestemming geven om deelscooters in Enschede te plaatsen en ook een maximum stellen aan het aantal elektrische tweewielers. En zo geschiedde: in het stadhuis wordt het plan uitgerold om samen met de gemeente Hengelo een vergunning voor deelvervoer in te stellen. Per vervoersmiddel (deelfiets en deelscooter) mogen maximaal twee bedrijven zich inschrijven voor het exploiteren van elk minimaal 150 en maximaal 300 voertuigen over de hele stad.

Allerlei regeltjes

Maar er zijn meer hoepeltjes waar doorheen moet worden gesprongen. De scooters mogen alleen geparkeerd worden op de 200 ‘mobiliteitshubs’ die in Enschede worden gerealiseerd. Dit zijn stallingen en parkeerplekken op locaties die door de gemeente zijn aangewezen, over het algemeen bij bushaltes of centrale plekken. Als er een melding komt van een foutgeparkeerde scooter, dan is de eigenaar verplicht om deze binnen 24 uur te verplaatsen. Bovendien moet te allen tijde 90 procent van de voertuigen operationeel zijn.

Een van de twee overgebleven deelscooterbedrijven in Enschede (vrijwel zeker gaat het hier om Check) meldt zich met een zienswijze. Het bedrijf zegt zich niet aan de '24-uurseis' te kunnen houden en wil bovendien meer keuzevrijheid bij het gebruik van de hubs. Niet alle locaties zijn commercieel gezien interessant. Maar de gemeente is standvastig: alléén parkeren op hubs en er mogen geen hubs worden uitgesloten. Niet lang daarna vertrekt Check met de noorderzon uit Enschede. "Als de omstandigheden veranderen die aanleiding hebben gegeven tot die beslissing, sluiten we een terugkomst niet uit." Wat die omstandigheden zijn vertelt het bedrijf niet, maar de zienswijze tegen de vergunning zegt waarschijnlijk genoeg.

Deelscootermonopolist

Uiteindelijk schrijft Felyx zich als enige kandidaat in voor de deelscooters. Hetzelfde geldt voor Bolt bij de deelfietsen. De uitrol van de mobiliteitshubs gaat ondertussen met gezwinde spoed door. Er zijn er uiteindelijk 200 in de hele stad gerealiseerd. Wat dat mag kosten? 500.000 euro, laat de gemeente desgevraagd weten, waarvan de helft afkomstig is van een landelijke subsidie.

Nu ook de laatste hubs - die in stadsdeel centrum - zijn gerealiseerd komt ineens het bericht dat Felyx vanaf 27 oktober stopt met haar dienstverlening in Enschede. En dat mag: een vergunninghouder is niet verplicht de vergunde termijn (10 december 2028) af te maken. Felyx wil zich richten op steden 'waar het wel mogelijk is om te groeien' en impliceert dus dat dat in Enschede en Hengelo zelfs als deelscootermonopolist niet mogelijk is. De gemeente kijkt ervan op. "Het vertrek van Felyx uit Enschede is een teleurstellende ontwikkeling en komt voor ons als een verrassing", aldus een woordvoerster. "Zeker omdat de cijfers over de gebruikersaantallen in Enschede positief zijn."

'Andere aanbieders verleiden'

Conclusie is dat er over minder dan een week 200 hubs alleen nog plek bieden aan in totaal ruim 160 deelfietsen van Bolt. De stallingsplekken die overal uit de grond zijn gestampt dreigen er dus verlaten bij te liggen. En dat terwijl deelvervoer nog zo werd aangeprezen in gemeentelijk beleid. In de vorig jaar verschenen OV-visie werd het toekomstbeeld geschetst van mobiliteitshubs met deelfietsen, deelscooters en deelbakfietsen om autogebruik en autobezit te ontmoedigen. Deelvervoer zou in vijf jaar tijd met 10 procent moeten groeien.

De gemeente erkent die ambitie. "Tegelijkertijd zien we dat de markt voor deelvervoer landelijk onder druk staat en dat bedrijven hun activiteiten herzien op basis van gebruik en potentiële groei", zegt een woordvoerster. "Zij richten zich daarbij op grotere steden." En zelfs daar is nauwelijks plek voor meer dan één speler. Behalve lokale regeltjes lijkt ook de landelijke helmplicht voor snorfietsen (sinds 1 januari 2023) het feestje te hebben verstoord. Dat maakt de deelscooter minder sexy ten opzichte van een fatbike. 

Hoewel na volgende week niet meer dan een (bijna) lege parkeerstrook op de stoep, staat het voortbestaan van de hubs volgens de gemeente niet ter discussie. Er zijn nog deelfietsen die er gestald kunnen worden. En rondom de hubs staan in totaal nog dertig deelauto's. En wat de gemeente nu gaat doen? "We bekijken de komende tijd of we andere aanbieders kunnen verleiden om naar Enschede komen." Dat zal een hele klus worden. De enige drie gevestigde aanbieders in Nederland zijn namelijk Go Sharing, Check en Felyx. Daarnaast zijn er nog Lime en Dott, die in Duitsland groot zijn maar in Nederland nauwelijks actief.