Vrouwenwandeling in Enschedese binnenstad brengt verborgen verhalen tot leven: ‘Een ode aan sterke vrouwen’

Een groep van zo’n tien vrouwen verzamelt zich deze vrijdagochtend bij de ingang van de bibliotheek in Enschede. Ze lopen mee met de Vrouwenwandeling, georganiseerd door Stichting Intercultureel Vrouwencentrum Enschede (SIVE), Alifa, Stichting Stadsgidsen Enschede en Concordia. Onder begeleiding van de verhalenvertellers Ember Kaufmann en Yetta Hulst-Ramdien lopen ze naar de eerste van vele locaties in de Enschedese binnenstad.

Stolpersteine

“De stenen die we hier – en op andere plekken verspreid door de stad – zien zijn Stolpersteine, ofwel struikelstenen. Niet om letterlijk over te struikelen, maar om ons bewust te laten struikelen in ons denken”, vertelt Kaufmann. Aan de Korte Haaksbergerstraat 27 woont ooit een vrouw genaamd Pauline Domp. Ze is een Joodse zangeres en kunstenares. De oorspronkelijk Duitse vrouw vlucht tijdens de Tweede Wereldoorlog naar dit adres, waar haar neef Joachim een pianohandel runt. Haar vlucht blijkt vergeefs: in 1943 wordt ze afgevoerd naar Auschwitz en daar vermoord.

“Opvallend aan dit verhaal is het feit dat we geen foto van Pauline Domp konden vinden”, vertelt Hulst-Ramdien. “Wel vonden we een foto van haar neef Joachim. Vrouwen werden vroeger als minderwaardig gezien, daarom is er weinig informatie over vrouwen uit de geschiedenis te vinden. Dat is precies de reden waarom we deze wandeling doen.” Kaufmann valt haar bij: “Bij zulke verhalen krijg ik een brok in m’n keel. Het is waardevol, maar ook belangrijk, om dit te delen.” 

Het verhaal raakt Annelies, één van de deelneemsters van de wandeling. “Ik ben zelf ook zangeres”, vertelt ze. “Ik vind het belangrijk dat vrouwen hun dromen achterna kunnen gaan. Haar droom is afgepakt, dat vind ik verschrikkelijk.”

Het Vrouwenhuis

Even later tijdens de wandeling stopt de groep bij een pand aan de Walstraat 53. In 1979, tijdens de tweede feministische golf in Nederland, vestigt zich daar het Vrouwenhuis van Enschede. Een plek speciaal voor vrouwen – om elkaar te ontmoeten, ervaringen te delen en sterker te worden. De vijf vrouwen die hierin vooropgaan geven Nederlandse les aan buitenlandse vrouwen, beginnen een vrouwencabaret, richten een vrouwencafé op en brengen vrouwenbelangen onder de aandacht bij de gemeenteraad. “Wat zij begonnen, leeft tot op de dag van vandaag voort”, vertelt Kaufmann.

“Het Vrouwenhuis is helaas opgehouden, maar één van de oprichters, Janke Smit, is momenteel aangesloten bij SIVE”, licht Hulst-Ramdien toe. Kaufmann vult aan: “Eigenlijk is SIVE een beetje de nieuwe variant van het toenmalige Vrouwenhuis. Wat de stichting doet en waar ze voor staat is erg vergelijkbaar.”

Een andere kijk op de stad

Onderweg van locatie naar locatie kletsen de deelnemers onderling wat. Eén van de jongste wandelaars is de 25-jarige Winnie. Ze vertelt dat ze al langer geïnteresseerd is in verhalen over vrouwen, die ze bijvoorbeeld kent uit feministische podcasts. “De verhalen tijdens deze wandeling zijn interessant, maar helpen me ook meer over de stad te weten te komen. Hierna ga ik veel punten herkennen waar ik normaal gesproken langs loop en niet bij stil sta”, aldus de deelneemster.

Eerste wijkverpleegsters van Enschede

Eén van die locaties waar veel Enschedeërs geen weet van hebben is een rustig steegje midden in het centrum van de stad, genaamd Achter ’t Hofje. Aan het einde van de negentiende eeuw staat hier een klein en simpel gebouwtje dat als kantoor dient voor de Zusters Achter ’t Hofje. De zusters beginnen hun werk in 1891 en zijn voor veel mensen een vertrouwd gezicht. 

De elf zusters zijn de eerste wijkverpleegsters in Enschede en gaan – meestal te voet – langs bij mensen die zorg nodig hebben of mensen die zich eenzaam voelen. Ze verlenen zorg en helpen bij bevallingen, maar bieden ook een luisterend oor en brengen troost. “Dit verhaal is één van mijn favorieten”, aldus Kaufmann. “Het is zo aandoenlijk en lief. Deze vrouwen hebben veel mensen geholpen en veel impact gemaakt op de stad.”

Voor het verkrijgen van de verhalen is flink in de archieven van de stad gedoken. Onderzoeker Ebelien van Rugge, die meewerkt aan het project, meent dat er weinig informatie over vrouwen beschikbaar is. “Dat viel tegen. Ik kwam bij de Stichting Historische Sociëteit Enschede-Lonneker met de vraag naar verhalen over vrouwen van vroeger. Hun antwoord? ‘Veel succes daarmee’”, aldus Van Rugge.

Extra verhalen

Na het archiefonderzoek maakte Van Rugge samen met Hulst-Ramdien – die op haar beurt ook informatie verzamelde – een selectie voor de verhalen die ze kozen voor de Vrouwenwandeling. Hulst-Ramdien: “Aan het einde van de wandeling krijgen deelnemers nog een boekje waar extra locaties en verhalen in staan, zodat ze die ook kunnen bezoeken. Er is namelijk in Enschede nog genoeg te ontdekken over vrouwen.” SIVE hoopt dat er vaker wordt gekeken naar het vrouwelijke perspectief. “We willen dat vrouwen in de geschiedenis, maar ook in de toekomst, meer zichtbaar worden.”