De keuze van Enschede voor kinderen en jongeren: inkomenstoeslag blijft wat ‘ie is

Aanleiding voor dat gesprek in de gemeenteraad was een nieuwe verordening voor de individuele inkomenstoeslag. Daarin wordt een kleine verhoging èn indexering van die uitkering voorgesteld. 1Twente publiceerde onlangs een artikel over een korting van 67 procent op die inkomenstoeslag in 2012 en de middelen die daarmee in de afgelopen jaren zijn bespaard.

Schuiven met schaarse budgetten

Van een besparing was en is geen sprake, volgens wethouder Arjan Kampman. Het gaat om een verschuiving van  budgetten: fors minder inkomenstoeslag, maar ook een forse verhoging van de gemeentelijke bijdrage aan Stichting Leergeld. In plaats van een hogere inkomenstoeslag voor alle minima, extra mogelijkheden voor gezinnen met kinderen en jongeren, dus.

Individuele inkomenstoeslag is bedoeld als jaarlijks extraatje voor inwoners die vijf jaar of langer op of onder bijstandsniveau zitten, zonder veel perspectief op werk of andere bronnen van inkomen.

Dat was, zo klinkt het, een keuze voor de toekomst; kinderen en jongeren moeten zoveel mogelijk gelijke kansen krijgen. Maar ook een keuze vanuit schaarste. Kampman en ook raadsleden hekelden maandagavond Haags beleid, waarin jaar na jaar wordt geknabbeld aan ondersteuning van mensen die dat nodig hebben. Enschede komt ‘tientallen miljoenen’ tekort op het sociale domein, zei Kampman. ‘We zouden het liefst beide doen, jongeren en alleenstaanden, maar dat gaat niet’, is de samenvatting.

Alleenstaanden de grootste groep, geen run op bijzondere bijstand

Alleenstaanden vormen (met alleenstaande ouders) de grootste groep inwoners die in aanmerking komen voor inkomenstoeslag. Die zijn nu bij extra kosten vooral aangewezen op bijzondere bijstand. Er werd in 2012 dan ook een run op die bijzondere bijstand verwacht, maar die bleef uit. Het aantal aanvragen en toekenningen voor die regeling is vrij constant gebleven.

Ruim tweederde gekort

In 2012 ging de inkomenstoeslag van 345 naar 114 euro per jaar voor een alleenstaande. De uitkering is nadien nooit aangepast, ook niet aan de inflatie; hij bedraagt nog altijd 114 euro. Dat is veel lager dan in omringende gemeenten het geval is (met uitzondering van Almelo). Volgens Kampman een direct gevolg van de keuze die Enschede heeft gemaakt om extra in te zetten op kinderen en jongeren.

Volgens berekeningen van 1Twente speelde de gemeente met die korting zo’n 2 miljoen per jaar vrij. Geld dat, volgens Kampman, is gegaan naar onder meer naar de Stichting Leergeld, het Fonds Bijzondere Noden en collectieve regelingen zoals een (iets) goedkopere ziektekostenverzekering voor minima bij Menzis.

Volgens de wethouder steeg de gemeentelijke bijdrage aan Stichting Leergeld in 2012 van 75.000 euro naar 550.000. In 2024 ontving die stichting volgens haar jaarrekening 1,6 miljoen uit de gemeentekas. 

In 2018 kwam er op de inkomenstoeslag een aanvullende toeslag voor kinderen (65 of 130 euro per kind, afhankelijk van de leeftijd). Andere grote stijgers in de gemeentelijke kosten voor armoedebestrijding zijn kwijtschelding van schulden en gemeentelijke belastingen.

Toetsing door het Nibud

Het Nibud houdt elke twee jaar de inkomenspositie van alle groepen Enschedese minima tegen het licht (de ‘minima-effectrapportage’). Kampman: “Als daaruit blijkt dat er bij bepaalde groepen problemen ontstaan, dan kijken we wat we kunnen doen.” Anders gezegd: het effect van keuzes in het Enschedese armoedebeleid wordt gemeten. Blijken die te knellen, dan kijken bestuur en raad naar oplossingen, zo luidt de belofte. Geen garanties, dus.

Kort door de bocht geformuleerd: volgens die berekeningen van het Nibud kunnen de meeste inwoners op het minimum krap aan rondkomen. Dan moet er niets tegenzitten, want ruimte om iets opzij te zetten voor een onverwachte tegenvaller is er niet.

Belangrijke kanttekening: het Nibud gaat er dan vanuit dat elke regeling wordt gebruikt. Dat is in de praktijk meestal niet zo. Veel inwoners kennen al die regelingen niet, laat staan dat ze er gebruik van (kunnen) maken.

Het Nibud gaat in die onderzoeken uit van maximaal gebruik van alle beschikbare regelingen voor de verschillende inkomensgroepen. In de praktijk is het meestal zo dat niet iedere inwoner alle regelingen kent, laat staan gebruikt. Kort door de bocht geformuleerd is het beeld in die onderzoeken redelijk constant: de meeste minima kunnen net aan rondkomen, maar dan moet er echt niks geks gebeuren. Ruimte om iets te sparen voor tegenvallers, is er niet.

Automatische toekenning inkomenstoeslag

Volgens Kampman doet de gemeente er alles aan om het bereik van de regelingen die er zijn te vergroten. Onderzoeken laten zien dat Enschede daar ook redelijk in slaagt. Stichting Leergeld bereikt inmiddels ongeveer 80 procent van haar doelgroep. De inkomenstoeslag bereikte vorig jaar ruim 60 procent van de doelgroep. Kanttekening daarbij: de definitie van die doelgroep voor inkomenstoeslag is veranderd; een paar jaar geleden maakte 38 procent er gebruik van.

Er wordt, volgens de wethouder, gekeken naar mogelijkheden om de inkomenstoeslag automatisch toe te kennen. Het is nu al zo dat inwoners die ‘m eerder ontvingen bij een nieuwe aanvraag een vooringevuld formulier krijgen. “Die hoeven dan alleen nog maar een handtekening te zetten.”