Huiselijk geweld, intiem terreur en femicide: ook Enschede zoekt de heilige graal

Over straat is één ding. Veilig je eigen voordeur binnen, is nog iets anders. In het politieke en publieke debat over vrouwen en veiligheid gaat het over beide. Want daar is een samenhang, zo klinkt het: te vaak worden vrouwen beschouwd als een object waarmee je kunt omgaan zoals jij dat wilt. Thuis, op straat, waar dan ook. Ongestraft, bovendien.

Disrespect als default

De statistieken spreken boekdelen: bijna één keer in de week komt een vrouw om het leven als gevolg van huiselijk geweld. Een gevolg van precies dat fenomeen, zo is de redenering: een gebrek aan fundamenteel respect voor de waardigheid van vrouwen. Of zich dat nou manifesteert in nafluiten, een kneepje in een bil in een vol café, mansplaining of ernstiger gedrag. Zoals geweldsdelicten achter de voordeur. Of die moord op Lisa.

Draak met zeven koppen

Je bent er niet met meer lantaarnpalen langs donkere fietspaden. Daarvan lijkt iedereen die aan het stuur zit - beleidsmakers, politiek en openbaar bestuur - overtuigd. Naast relatief makkelijke oplossingen in de openbare ruimte, is er cultuurverandering nodig. Preventie en educatie. En hulpverlening die handelt voordat het echt mis gaat. Maar die hulpverlening staat onder druk. Te weinig mensen, te weinig tijd, te veel problematiek.

De Enschedese gemeenteraad sprak onlangs uitgebreid met elkaar en met burgemeester Roelof Bleker (veiligheid) en wethouder Harmjan Vedder (een zwik portefeuilles in het sociaal domein), want: hoe moet het nu verder? Hoe versla je een draak met zeven koppen?

Er wordt aan gewerkt

Enschede heeft de stellingen tegen die draak aardig betrokken. Politie en Wijkteams hebben een speciaal team Huiselijk Geweld, in tegenstelling tot veel vergelijkbare diensten elders in het land. Bij die Wijkteams zijn vijf medewerkers dagelijks druk met gevallen van huiselijk geweld, in de meeste gevallen tegen vrouwen. Vijf medewerkers. Dagelijks.

Er worden voorlichtingsprogramma’s ingekocht en er wordt geëxperimenteerd met educatie op scholen. Er wordt hard gewerkt aan een dashboard dat medio volgend jaar meer inzicht moet geven in de hele problematiek. Bleker vaardigt gebiedsverboden uit, er zijn camera’s geplaatst, BOA’s lopen de binnenstad plat. Politie, hulpverleners identificeren ‘code-rood-situaties’, die ook bij de burgemeester op tafel komen omdat er ingegrepen moet worden. Bleker: “Dan is het fingers crossed of het goed afloopt.” En dat gebeurt ‘regelmatig’.

Cijfers en een negatieve trend

In 2024 telden de Wijkteams 1115 ‘lopende zaken’. Voor de goede orde: dat is iets anders dan meldingen. Bij deze 1115 gevallen is er echt iets aan de hand. En de Wijkteams doen alleen het voorwerk. Zodra dat kan, wordt doorverwezen naar gespecialiseerde hulpinstanties. Ook die zijn er druk mee.

Veilig Thuis Twente ontving vorig jaar gemiddeld 12 meldingen per dag, 4200 in totaal. In heel Twente. En de trend is negatief, overal in het land: die aantallen stijgen. In 2023 telden de Enschedese Wijkteams nog 1095 lopende gevallen.

Anders gezegd: al die inspanningen leiden vooralsnog niet tot een kentering. Je kunt de drakenstellingen aardig betrokken hebben, die koppen heb je er zo niet afgeslagen

‘Waar zit de urgentie?’

Voormalig PvdA-fractieleider, lijsttrekker en scheidend raadslid Yara Hümmels is spreekbuis van meerdere stemmen in de Enschedese gemeenteraad die opkomen voor de veiligheid van vrouwen in de stad. Zij is niet van de vuist op tafel, maar geduld is eindig. “Soms gaat het zó traag, waar zit de urgentie? Dit is een zaak van alledag, het moet hoog op de agenda.”

Na het aanzwengelen van politiek debat over die petitie van Myrthe en, eerder dit jaar al, over veiligheid in de openbare ruimte, stelde zij opnieuw vragen. Mede namens Volt, BurgerBelangen Enschede, Enschede Anders, GroenLinks, ChristenUnie en het CDA.

Tachtig Enschedese vrouwen

Hümmels deed een oproep aan Enschedese vrouwen, na de gewelddadige dood van Lisa. Enschede moet een permanente adviesraad van (jonge) vrouwen krijgen, die structureel meedenkt in gemeentelijk beleid. Met als voorbeeld de Amsterdamse variant: Women Make the City. De teller voor zo’n orgaan in Enschede staat inmiddels op tachtig, volgens de sociaal-democrate.

Vedder, die het thema serieus neemt, aarzelt en maant de verwachtingen te temperen. Niet om inhoudelijke redenen, maar er is nog veel onduidelijk over het mandaat, de rol en plek van zo’n raad. Burgemeester Bleker bevestigt een paar dagen later dat de bal wat het college betreft nog bij de gemeenteraad ligt. Die vrouwenadviesraad zit nog in de ontwerpfase.

Hulpverlening onder druk

Dan is daar de hulpverlening. Zoals gezegd: handjes tekort, een stroom ingewikkelde problemen die niet ophoudt. Met complexe sociale, emotionele, psychische en juridische implicaties. Hoe groot is de kans van slagen bij aangifte van een verkrachting? Wat kun je als een vrouw geen aangifte wil doen uit angst voor de gevolgen voor familie in het buitenland? Welke afweging maakt een hulpinstantie bij twee verhalen die elkaar tegenspreken: van vader en van moeder?

Expertise en professionals: de theorie en de praktijk

Bestuurders als Bleker en Vedder varen op de expertise van hulporganisaties, zoals dat Veilig Thuis Twente, en politiemensen. Hulpverleners doen hetzelfde: die vertrouwen op professionaliteit in de hele keten van collega-hulpverleners. Toch is de ene hulpverlener de andere niet. Toch: voldoet een hulpclub of hulpverlener aan de eisen, dan is de boel op orde.

Een systeemwerkelijkheid die lang niet altijd aansluit bij de praktijk. Je kunt alle mogelijke papieren hebben, dat wil niet zeggen dat je het vak in de vingers hebt. Daar komt die werkdruk dan nog bij.

Voor Veilig Thuis geldt ook nog eens dat de inspectie (Gezondheidszorg en Jeugd) er bovenop zit. Vorig jaar constateerde die dat het meldpunt op een heel aantal plekken in het land kampt met gebrek aan expertise, lange wachttijden en structurele overschrijding van termijnen voor beslissingen. Met als gevolg aanhoudend onveilige situaties voor gezinnen.

In 2015 constateerde de inspectie ook al ‘ernstige tekortkomingen bij veel vestigingen’. Niet alle vestigingen werden onderzocht, maar het toont aan dat hulpinstanties onder druk staan. Enerzijds omdat ze tegen grenzen aanlopen, anderzijds omdat hun handelen onder het vergrootglas ligt.

Waterscheiding: vrouwen met en zonder kinderen

CU-raadslid Frieda van Limbeek kwam met een constatering die daarvan een symptoom lijkt te zijn. Zij wees op een waterscheiding in de hulp aan vrouwen met en zonder kinderen, die te maken hebben met huiselijk geweld. Vrouwen met kinderen zijn wantrouwender; voor hen loopt de hulpverlening een stuk stroever. Dat sluit aan bij geluiden uit de stad die 1Twente opving.

Kinderen compliceren de zaak. Dat is altijd zo als partners niet meer met elkaar overweg kunnen, bij huiselijk geweld speelt dat nog nadrukkelijker. Ook als het om hulp aan zo’n gezin gaat.

Schaakmat

Neem het verhaal van de moeder die scheidde van een man die drugs gebruikte en haar jarenlang mentaal domineerde. Een toxische relatie, die na de scheiding tot stalking leidde. Een man ook die uitstekend van de tongriem gesneden. Er waren serieuze signalen van seksueel misbruik tijdens de dagen dat vader de kinderen thuis had. Alle mogelijke hulpinstanties raakten betrokken. Hoorden de verhalen van moeder en die van vader, die suste, ontweek en inpalmde.

Na een onderzoek door Veilig Thuis - een gesprek van iets meer dan een uur met beiden afzonderlijk - volgde een conclusie: de bezoekregeling bleef onveranderd, moeder was tè beschermend. Die conclusie lag al bij de huisarts voordat moeder er kennis van had genomen. Laat staan er iets aan kon doen.

De angst zit er goed in. Blijven aandringen bevestigt dat al geschapen beeld: te beschermend, overgevoelig. Gaat dat te veel effect hebben op de kinderen, dan moeten die misschien in bescherming worden genomen. Uithuisplaatsing hangt als het zwaard van Damocles boven de keukentafel. Schaakmat, je kunt geen kant meer op.

Duivelse dilemma’s

Wat hier meespeelt, naast de zorg dat kinderen bij voorkeur met beide ouders contact blijven houden, is de angst voor ‘ouderverstoting’. Dat is het verwijt dat hulpinstanties treft die vaders (soms moeders) onterecht de toegang tot hun kinderen ontzeggen. Keerzijde: wordt de knoop te laat doorgehakt, dan is de schade soms niet te overzien. Een duivels dilemma voor hulpverleners.

Je moet verrekte goed zijn in je vak om door de verhalen en karakters van vaders en moeders heen te prikken en de puzzel rond zo’n beslissing goed te leggen. En je moet er de tijd voor hebben; een uurtje kan nauwelijks voldoende zijn. Maar de druk om termijnen te halen en dus knopen door te hakken, is groot.

Cultuurverandering: de meest ongrijpbare drakenkop

Hümmels droeg in haar bijdrage nog een laatste drakenkop aan: cultuurverandering. Wat is het college bereid te doen om die te versnellen? Om mannen als bondgenoten te betrekken bij de strijd tegen geweld jegens vrouwen? En ‘verval niet in het eeuwige weerwoord: niet alle mannen zijn zo. Dit gaat wel alle vrouwen aan.’

Straatlantaarns, gebiedsverboden, camera’s en bosjes kappen; mannen die zich misdragen eerder en beter aanpakken: het eerste is makkelijker dan het tweede, maar het is te doen. De kwaliteit en beschikbaarheid van hulpverlening opkrikken is al een stuk lastiger. Want, waar vind je de (vak)mensen en de middelen?

Cultuurverandering is wel de meest ongrijpbare van die drakenkoppen. Zeker voor een bestuurder. Die heeft weinig meer dan educatieprogramma’s in zijn gereedschapskist. En de hoop dat die op termijn zoden aan de dijk zetten.

Een top-tien onveilige plekken (maar de belangrijkste ontbreken)

De enige concrete toezegging die het college in het debat deed is een inventarisatie van de tien meest onveilige plekken in de stad. Een voorspelling: op dat lijstje gaan ‘achter de voordeur’ en ‘in het brein van mannen’ ontbreken. En dat zijn nou net de belangrijkste, als je goed naar de discussie luistert.

Dus ook in de Enschedese politiek klinkt het appèl aan de hele stad, of eigenlijk aan de mannelijke helft daarvan: verdiep je in wat vrouwen voelen en meemaken, spreek elkaar aan als je iets constateert dat niet oké is, houd je niet afzijdig. En kijk in de spiegel.