Boksbeugels, vuurwapens of keukenmessen: waar controleert de politie eigenlijk op bij acties in het centrum van Enschede?

Onlangs - tijdens Halloween, op 31 oktober - werden er 22 wapens in beslag genomen. Maar om wat voor wapens gaat dat eigenlijk? Zijn het wel wapens? Stadsboerin Karin Vaneker raakte twee keukenmessen kwijt. Een snoeischaar en een hakmes aan een middellange stok mocht ze houden.

Gereedschap dat ze standaard vervoert in haar bakfiets, onderin een boodschappentas. Om een moestuin te onderhouden, soms met een schoolklas, of hier en daar een tuinklus te doen. Dat had ze die middag nog gedaan, voor ze de stad inging om nog even iets te drinken. Bij het verlaten van de binnenstad, belandde ze in de politiefuik.

Onthutst

Vaneker is onthutst. “Ik krijg een boete, werd me gezegd. En verboden wapenbezit is niet niks. Het zou zelfs een strafblad of een gebiedsverbod kunnen betekenen.” Daar komt bij dat zij zich - uiteraard - moest legitimeren, maar dat de dienstdoende agenten dat volgens haar weigerden, toen zij om legitimatie vroeg.

Wil ze de messen (een schilmesje en een groter keukenmes) terug, dan kan ze daartoe een verzoek indienen bij de officier van justitie. Ze voelt zich geschoffeerd en in haar rechten aangetast. “Preventief fouilleren in een veiligheidsrisicogebied wil mijns inziens niet zeggen dat proportionaliteit en geldende voorwaarden niet meer gelden tijdens politieoptredens in de binnenstad van Enschede.”

Wanneer is iets een wapen?

De politie verwijst in een reactie op vragen van 1Twente over de werkwijze bij dit soort prikacties naar de Wet wapens en munitie, een afgegeven bevel van de officier van justitie om iedereen te fouilleren en de context waarin de actie plaatsvond: het veiligheidsgebied van de binnenstad en horeca van Enschede. Het is die context die bepaalt wat wel en niet als wapen geldt.

Bij boksbeugels, ploertendoders, zwaaimessen en vuurwapens is dat wel duidelijk. Maar ook gereedschap en keukenmesjes kunnen dan als wapen gelden.

Dit is hoe de wet dat formuleert: ‘voorwerpen waarvan, gelet op hun aard of de omstandigheden waaronder zij worden aangetroffen, redelijkerwijs kan worden aangenomen dat zij zijn bestemd om letsel aan personen toe te brengen of te dreigen en die niet onder één van de andere categorieën vallen’.

‘Een overijverige politieagent’

Volgens de uitleg van de politie zijn de in beslag genomen messen van Vaneker wapens. Of: het kunnen wapens zijn. Hoogleraar Recht en Samenleving Prof. mr. dr. Jan Brouwer van Rijksuniversiteit Groningen ziet dat anders: ‘Uw messen vallen niet onder artikel 2 Wet wapens en munitie, noch gaat het om voorwerpen die in de restcategorie vallen’, schrijft hij in een e-mail aan de stadsboerin, die hem om zijn visie had gevraagd. ‘Kortom, een overijverige politieagent’.

Dat zit ‘m in de zinsnede ‘waarvan … redelijkerwijs kan worden aangenomen dat zij bestemd zijn om letsel aan personen toe te brengen’, licht hij toe in een telefoongesprek met 1Twente. Kun je redelijkerwijs aannemen dat Vaneker die messen, onderin een tas in een bakfiets, bij zich droeg om anderen letsel te bezorgen? Nee, zegt Brouwer.

De hoogleraar stelt het nog straffer: de politie had in dit geval niet de bevoegdheid om de messen in beslag te nemen, vindt hij. “De bevoegdheid tot inbeslagname vloeit voort uit de wet. Als het niet aan de voorwaarden in de wet voldoet, bestaat er geen bevoegdheid.”

Boksbeugels en kurkentrekkers

Dat roept de vraag op of al die 22 in beslag genomen wapens wel wapens waren. En, in algemenere zin, of de Enschedese binnenstad zo onveilig is als je zou denken, als je zoiets leest. De politie meldt na prikacties als deze wat er in beslag is genomen; als het om huis-tuin-en-keukenspullen gaat vaak in algemene termen als ‘een aantal steekwapens en messen’.

Daaronder vallen de messen van Vaneker, maar ook klapmessen, schroevendraaiers en priemen. Op de avond van Halloween zijn onder meer een slijptol (als inbrekersgereedschap), twee boksbeugels, een traangaspistool en twee klapmessen in beslag genomen. Naast een aantal keuken- en hobbymessen, een zak- en en een scoutingmes, een paar kurkentrekkers en scharen, een busje pepperspray, een schroevendraaier en een priem.

Kurkentrekkers en keukenmesjes

Dat je huis-tuin-en-keukengereedschap bij je draagt, is niet vreemd, vindt ook de woordvoerder van de politie. “Maar niet tijdens een uitgaansavond in de Enschedese binnenstad.” Daarbij: “We fouilleren professioneel. Dat wil zeggen: iedereen. Of je nu een hoody draagt of een driedelig pak. En alles wat een veiligheidsrisico kan zijn, wordt in beslag genomen. “Je kunt je voorstellen dat je in bepaalde omstandigheden ook met een kurkentrekker iemand flink kunt verwonden.”

Niet in alle gevallen is een proces-verbaal opgemaakt, zegt de politiewoordvoerder. “Soms worden voorwerpen ook alleen ‘aan het verkeer onttrokken’, zoals dat heet.” Daarmee is dan een eventueel veiligheidsrisico afdoende voorkomen.

Brouwer haalt er hoorbaar zijn schouders voor op. “Kurkentrekkers en keukenmesjes… tja. Als die bij de Hema zijn gekocht en nog in het cellofaan zitten, zijn het geen wapens; dat leren agenten in de opleiding. Maar dan is het ook wel heel duidelijk.”

“Wat als er geen celloffaantje omheen zit?”, vraagt de hoogleraar. Als metafoor. “Een beetje ervaren agent kan wel inschatten wie hij voor zich heeft en met welke intentie die een bepaald voorwerp bij zich heeft.” Met een kort lachje: “Daarbij: wie echt kwade bedoelingen heeft, kijkt wel uit. Die loopt niet zo snel zo’n fuik in.”

Veiligheidsrisicogebieden

Brouwer is kritisch. Ook als het om veiligheidsrisicogebieden gaat. “Die schieten sinds corona als paddestoelen uit de grond.” Vaak zonder voldoende reden, vindt hij. “Er zijn situaties waarin de veiligheid aantoonbaar in het geding is en dan is het een effectief middel. Nu gaat het vaak om veiligheidsgevoel. Dat is echt iets anders.”

De NOS bracht een klein jaar geleden een artikel, na uitgebreid data-onderzoek, waaruit blijkt dat noodmaatregelen, veiligheidsrisicogebieden en preventieve fouilleeracties snel groeiende fenomenen zijn. Burgemeesters zetten ze steeds vaker in, die van Rotterdam, Leeuwarden en Enschede het meest.

In datzelfde artikel waarschuwt onder anderen professor Brouwer voor een te grote inperking van rechten van burgers. “Het is een ingrijpend middel dat makkelijk kan worden ingezet.” Te vaak tè makkelijk, wat hem betreft. “Het is steeds meer politiek geworden. En wanneer hou je er weer mee op?”

Een catch-22

Brouwer signaleert een klassieke catch-22: “Vindt je veel wapens, of wat daar voor doorgaat, dan is de redenatie: het is onveilig, dus we gaan er mee door. Vind je er steeds minder, dan is de redenatie vaak: die acties helpen, dus we gaan er mee door.”

Als het daarbij ook nog vaak gaat om ‘wapens’ zoals Vaneker die bij zich droeg, kon het middel weleens erger zijn dan de kwaal, stelt Brouwer. “Het lijkt alsof er stevig op veiligheid wordt ingezet, maar je grijpt ook stevig in op de vrijheden van burgers. En hoeveel veiliger wordt het er nou echt op?”

Vaneker is in de pen geklommen en heeft bij de politie een klacht ingediend.