Docu Kees de Groot: de provocatie en gein van de Enschedese avant-garde

‘The History of PlanetArt en Kees de Groot’ is een documentaire van Het Videogilde, aka de broers Julian en Edwin van Aalderen. Beiden zijn AKI-alumni, net als De Groot. En dat is te zien. De film biedt een stijlvol chronologisch overzicht van de ontwikkeling van De Groot als kunstenaar, zijn eerste stappen in de wereld van videokunst en de reis van PlanetArt, het collectief waarmee hij aan de vooravond van internet en de digitale revolutie de Nederlandse avant-garde op de kaart zette en smoel gaf.

Toch echt Enschede

Net als het boek met dezelfde titel toont de docu een stormachtige ontwikkeling in de periferie van het Enschede tussen 1978 en 2004. Een ontwikkeling waarvan de betekenis nu pas begint door te dringen. Rijksmuseum Twenthe kocht recent videowerken van De Groot aan en richtte een expositie in: ‘Enschede, vrijplaats voor experiment’. Daarin wordt duidelijk dat De Groot en zijn PlanetArt geen exotische fenomenen zijn, maar voortkomen uit een stroming van Twentse kunstenaars die de randjes opzochten. Wat dat betreft komt de film van de broers Van Aalderen op het juiste moment.

De docu zet Enschede neer als bakermat van een volstrekt autonome avant-garde, die zich geen moer aantrok van wat de rest van de wereld kunstzinnig (of zelfs maar zinnig) vond. Wat De Groot en de zijnen als kunst beschouwden, was kunst. Oppervlakkig beschouwd een spel van kwajongens en -meisjes die met nieuwe technologie hallucene werelden schiepen en ondoordringbare geluidsmuren oprichtten. Zonder specifieke kennis, maar als doe-het-zelf-experiment; alles is kunst en iedereen is een kunstenaar.

Die opvatting kwam rechtstreeks voort uit de filosofie waarmee de AKI studenten opleidde. Dat is dan ook de verklaring voor die wonderlijke pole-positie van een arbeidersstadje op de rand van bankroet. Kunstenaars als De Groot konden maar op één plek in het land terecht. Op de AKI konden zij hun ei kwijt. Meer dan dat: zij vonden er een bron van tomeloze energie. Wat Liverpool rond de start van de jaren 60 was voor de muziek, werd Enschede twee decennia later voor de avant-garde.

Drie ontwikkelingen

‘The History of PlanetArt’ belicht drie parallelle ontwikkelingen, die nauw met elkaar verweven zijn. Naast kunst zijn dat turbulente ontwikkelingen in de maatschappij en in de techniek. Film werd video, met draagbare sets waarmee de productie van bewegend beeld ineens bereikbaar werd voor iedereen. De Club van Rome had de noodklok geluid: er zijn grenzen aan de groei. Het toekomstbeeld was somber, een gevolg van slecht beleid, egocentrisme en hebzucht.

Het leidde tot vervuiling, werkloosheid, woningnood en veldslagen tussen het gezag en krakers. De bom dreigde vroeg of laat aan alles een einde te maken. En de ‘summer of love’ was verzand in lsd en heroïne. Kunstenaars reageerden. De Enschedese scene rond De Groot deed dat met nieuwe media, opgerekt tot de grens van wat daar mee mogelijk was. Het liefst er voorbij.

Snoeiharde kritiek en de zoektocht naar tegengif

Wat dat betreft had de docu van de broers Van Aalderen langer mogen zijn. Want die reactie op de tijdsgeest van toen, is het meest boeiende aspect van de film. Anarchie, protest, snoeiharde kritiek op multinationals en overheden, maar daaronder ook de zoektocht naar tegengif en hoop: feest, gemeenschapszin, vrijheid, expressie en scheppingsdrang. De wereld kan beter en mòet dus beter.

‘Je moet shockeren om iets in beweging te zetten’, zei De Groot in een gesprek dat we ruim een jaar geleden met hem opnamen. Dat eerste ligt er in zijn werk duimendik bovenop. Maar om het tweede te zien - de drang om wat destructief en kwalijk is ten goede te keren - moet je wel even opletten.

Gefronste wenkbrauwen

Misschien is het omdat Nederlanders in het algemeen geen talent hebben ontwikkeld voor het begrijpen van kunst; we zijn vooral koopman en dominee. Of het is omdat Enschede na de ineenstorting van de textielindustrie wel wat anders aan haar hoofd had. De stad heeft de verrichtingen van haar avant-garde in elk geval lang met met gefronste wenkbrauwen bekeken. Niet altijd per se onwelwillend, maar toch zeker niet iets ‘van ons’.

In tegenstelling tot Amsterdam, New York en Tokio. Maar ja… daar hadden Robert Jasper Grootveld, Andy Warhol en Yoko Ono hun sporen getrokken.

Grijze koppen en de nieuwe lichting

En toch. De Enschedese avant-garde is in de poriën van de stad getrokken. Het stikte vrijdagavond van de AKI-alumni in de theaterzaal van Concordia, waar de première van ‘The History of PlanetArt’ plaatsvond. Velen van hen zijn in de stad blijven hangen en hebben er een belangrijke stem en plek in de samenleving verworven. Dat zijn de grijze koppen die, net als De Groot zelf, hun sporen hebben verdiend.

Maar de stad telt nog altijd tientallen broedplaatsen met jonge talentvolle makers, een heel aantal daarvan op hetzelfde snijvlak waarop De Groot nog altijd danst: dat van de avant-gardistische reactie op politiek, techniek en maatschappij. Volgens Jasper Schütz, één van de woordvoerders van die gemeenschap, een rechtstreeks gevolg. “Kees is daarin heel erg belangrijk geweest. Kijk naar alle initiatieven, de broedplaatsen, de festivals, het komt allemaal uit zijn koker.” Vaak direct, soms indirect.

Het vervolg op de première

Premières hebben doorgaans een vervolg. Het is tekenend voor de manier waarop De Groot de makers van ‘The History of PlanetArt en Kees de Groot’ hun kunstenaarschap opvatten dat daarover in dit geval nog niets vaststaat. "Ja... dat weten we nog niet precies." Eerst het scheppen zelf. De vraag hoe het resultaat daarna aan de man gebracht moet worden, is van later zorg.

Anders gezegd: vooralsnog was deze première niet alleen de eerste maar ook de enige vertoning van de documentaire. “Maar we willen natuurlijk wel dat zoveel mogelijk mensen de film zien.” Er is wel nagedacht over een vervolg - allicht bij mede-organisatoren Concordia en Rijksmuseum Twenthe - maar concreet is dat nog niet.

Wie nieuwsgierig is, moet dus even geduld hebben. Op het moment dat de docu voor een breed publiek beschikbaar is, zullen wij dat melden.