Groot standbeeld van historische voetbal voedt de trots van Enschede, maar zorgt ook voor discussie

Het beeld – waarvan de ruwe kunststof buitenlaag moet doen denken aan een ouderwetse leren voetbal – is bedacht door inwoner en voetballiefhebber Marck Harmes. De onthulling is verricht door onder andere burgemeester Roelof Bleker, FC Twente-icoon Jan Jeuring en een afstammeling van de familie Van Heek.

Voor in elk geval de komende twee jaar blijft het monument staan waar hij nu staat: de overgang van het Van Heekplein naar de Kalanderstraat. Waar het beeld na die periode gaat staan, is nog niet zeker. 

Symbool voor de stad

Nadat textielfabrikantenzoon Bernard van Heek in 1885 een ‘merkwaardig grooten leeren bal’ – zoals die werd beschreven – meenam vanuit Engeland, startte voor Enschede de voetbalgeschiedenis. Nazaat en naamgenoot Bernard van Heek staat bijna anderhalf eeuw later bij het standbeeld en noemt het bijzonder, ook al is hij zelf geen voetbalfanaat. “Ik voel me echt vereerd”, zegt hij. “Voetbal is voor veel Enschedeërs een belangrijk onderwerp.”

Dat voetbal belangrijk is voor de stad, en vice versa, wordt deze vrijdagmiddag benadrukt tijdens de onthulling van het standbeeld. Er wordt beweerd dat Enschede de bakermat is van het Nederlandse voetbal, dat deze voetbal in 1885 de allereerste was in Nederland, en dat hier de allereerste voetbalwedstrijd van het land werd gespeeld.

Gedurfde uitspraken

Maar op die uitspraken valt wat af te dingen, uitgaande van onderzoek dat sporthistoricus Jan Luitzen deed. Hij beschrijft in zijn boek Textielvoetbal dat in 1854 al gevoetbald werd op een kostschool in Voorschoten, volgens documentatie. Ook zou daarna bij cricketclubs al worden gevoetbald in de winter, omdat die sport in koude omstandigheden geschikter was dan cricket. De eerste wedstrijd tussen cricketverenigingen zou zijn gespeeld in Rotterdam op 7 maart 1886. Allemaal (net iets) eerder dan in Enschede, waar de eerste pot tussen de twee voetbalclubs van de stad (EFC en PW) op 5 september van dat jaar 1886 plaatshad.

Het verschil is: van de Enschedese wedstrijd wordt in een Engelse krant een verslag gemaakt waarin heel expliciet wordt genoemd dat het om ‘association football’ gaat. Dat is het voetbal zoals wij het nu kennen, met een ronde bal waar je niet met je handen aan mag komen. Van de eerder beschreven voetbalspelen is de documentatie niet zo specifiek, het zou daar ook om een vorm van rugby (football) kunnen gaan. 

Echter gaat Luitzen uit van de moderne voetbalvariant, onder meer door hoe in verslagen wordt gesproken over de bal en het spel. Daarnaast stonden de regels voor ‘association football’ al in 1877 uitgelegd in het schoolblad van eerdergenoemde kostschool in Voorschoten. En het waren alumni van dat soort elitescholen die de cricketclubs oprichtten waar vervolgens ook weer werd 'gevoetbald'.

‘Te stellig’

Het is om die reden dat Ben Snijders, oud-voorzitter van (het nog altijd bestaande) EFC PW en historicus, soms wat geërgerd naar de toespraken bij het onthulde standbeeld luisterde, geeft hij eerlijk toe. “Als historicus vind ik dat Enschede het allemaal te stellig brengt. Ik zou, gebaseerd op het onderzoek van Luitzen, iets terughoudender zijn. De enige zekerheid is voor mij dat Enschede als eerste stad in Nederland een club had die puur draaide om voetbal en waarbij het spelletje geen bijzaak van een cricketvereniging was.”

Dat doet voor hem overigens niks af aan het beeld op het Van Heekplein. “Het is een prachtig symbool en we mogen trots zijn op de geschiedenis van voetbal in onze stad.”