Tienjarig Twents platform viert jubileum met een opvallende missie: 200 jaar oude grenspaal staat weer recht

Een paar sloten moeten worden overgesprongen en wat prikkeldraad moet worden omzeild om de plek te bereiken: “Dit is wel één van de meest uitdagende stenen om bij te komen”, zegt Hengeloër Gerhard Post, die namens Museum Hengelo bij het platform betrokken is.

Verscholen

Verscholen in een nietszeggend bosperceel staat de grenspaal verstopt. De paal markeert de gemeentegrens van Hengelo en Ambt Delden (nu gemeente Hof van Twente). “We weten niet precies hoe oud de paal is, maar we denken dat die zo'n 200 jaar oud is”, zegt Post. “Misschien staat die paal al meer dan 100 jaar scheef.”

De schop gaat ondertussen de grond in. De vele wortels maken het scheppen lastig: “Het is best los zand, dus ik dacht dat het wel wat gemakkelijker zou gaan”, zegt Hans Beerens. Post haalt een handzaagje uit zijn tas om de door wortels omringde paal vrij te krijgen.

Bentheimer zandsteen

De grenspaal uit het begin van de negentiende eeuw markeert een merkwaardige ‘hap’ uit de gemeentegrens tussen de toenmalige gemeente Ambt Delden en de gemeente Hengelo. Het verhaal gaat dat de burgemeester van Ambt Delden eigenaar van de grond was en die wilde niet bij Hengelo horen, dus werd bij de invoering van de gemeentegrens een stuk verlegd. Wie anno 2025 naar de gemeentegrens kijkt, ziet dat het extra stukje nog steeds bij Hof van Twente hoort.

De paal is gemaakt van Bentheimer zandsteen. “Het is een zachte steensoort die, zoals de naam al doet vermoeden, uit de omgeving van Bad Bentheim komt. Het Paleis op de Dam en de Grote Kerk op de Oude Markt in Enschede zijn hier ook van gemaakt.” Veel grenspalen zijn van deze steensoort vervaardigd. “Boeren gebruikten de steen om hun zeis of messen te slijpen. Ze braken zelfs wel eens een stukje af en namen dat dan mee”, zegt Harry van der Sleen

Hengelo telt 35 grenspalen en stenen, met honderden verspreid door heel Twente. Niet alleen gemeentepalen worden vastgelegd en onderzocht, maar ook markestenen, rijksgrenspalen en wigboldstenen. Alle stenen zijn in kaart gebracht door de vrijwilligers van het platform en waar nodig worden replica's geplaatst en informatiebordjes neergezet. “Je kunt natuurlijk niet op iedere plek een steen terugbrengen. In sommige gevallen zou die dan bij iemand in de keuken moeten liggen of in Enschede zelfs midden op een drukke kruising. Dat is niet heel praktisch”, zegt Van der Sleen.

Het verhaal van de markestenen en grenspalen is dan ook iets wat de interesse wekt bij de heren: “De combinatie van het onderzoek in oude archieven, het bestuderen van oude kaarten en het veldwerk is wat het voor mij zo mooi maakt”, zegt Post. Ook als dit betekent dat je wel eens over prikkeldraad heen moet, door bramenstruiken moet wurmen of geconfronteerd wordt met boze boeren.

Voor Van der Sleen gaat het vooral om de verhalen achter de stenen en palen: “Ik ben altijd al geïnteresseerd geweest in geschiedenis. Dat begon al op de lagere school; ik had toen een leraar die ontzettend mooi kon vertellen. Vroeger had je in de krant een rubriek met oude foto's en moderne foto's van diezelfde plek naast elkaar. Fantastisch vond ik dat.”

Kennis uitwisselen

Het platform viert dit jaar haar tienjarig jubileum en is onderdeel van de Oudheidkamer Twente. De vrijwilligers willen de markestenen redden en zoveel mogelijk in kaart brengen. In het verleden zijn veel stenen zoekgeraakt of begraven. “Iedere gemeente heeft wel een eigen historische vereniging die bezig is met markestenen of grenspalen. Bij een grenspaal heb je altijd te maken met twee kanten, dus is er besloten om samen een platform op te richten”, zegt Van der Sleen. Zelf is hij al meer dan 25 jaar actief bij de markestenencommissie van Stichting Historische Sociëteit Enschede-Lonneker.

Napoleon

De samenwerking is volgens Van der Sleen belangrijk om kennis uit te wisselen, maar ook samen op te trekken om de stenen terug te krijgen in het straatbeeld. Met als belangrijkste missie het redden van de geschiedenis van de stenen en palen. Zo zijn er ook speciale fietsroutes in het leven geroepen om de bijzondere verhalen te vertellen.

Met informatieborden met QR-codes kunnen mensen meer te weten komen over individuele grenspalen of markestenen: “Je kunt mensen dan ook wat verdieping geven. Bijvoorbeeld hier in de buurt bij Beckum. Daar kijk je tegen een mooie bosrand aan en als je de mensen dan uitlegt dat een legeronderdeel van Napoleon daar gebivakkeerd heeft, dan kijken mensen heel anders naar zo'n plek.”

Ondertussen wordt er nog druk geschept. Na een klein uur buffelen komt er eindelijk wat beweging in de steen. Met drie man wordt de steen voorzichtig losgewrikt. Met een timmermansoog wordt er op afstand gekeken of die recht genoeg staat. “Staat ‘ie recht genoeg zo?”, vraagt Beerens. De mannen zijn tevreden met hoe de paal erbij staat.

De spullen worden weer ingepakt en de exacte coördinaten van de paal worden genoteerd. Via het prikkeldraad en de sloten loopt de groep terug naar de bewoonde wereld. “Er is nog genoeg uit te zoeken, dus we zijn nog wel even bezig”, sluit Post af.